«Ժողովուրդ» օրաթերթը գրում է. «Հայաստանում արդեն մի քանի շաբաթ է՝ ներքաղաքական բանավեճի կենտրոնում հայտնվել է «300 հազար ադրբեջանցիների բնակեցման» թեման։ Ընդդիմադիր ուժերը պնդում են, որ խաղաղության գործընթացի հաջորդ փուլերից մեկը կարող է դառնալ ադրբեջանցիների բնակեցման հարցը, մինչդեռ իշխանությունները կտրականապես հերքում են նման պնդումները՝ դրանք որակելով քաղաքական շահարկում և քարոզչական հնարք։

Սակայն հետաքրքիր է, որ այն ժամանակ, երբ Երևանում քննարկում են՝ գոյություն ունի՞ արդյոք նման օրակարգ, թե՞ ոչ, Ադրբեջանում այդ ուղղությամբ աշխատանքները շարունակվում են պետական մակարդակով և բավականին համակարգված կերպով։

Հունիսի 18-19-ին Նախիջևանի Օրդուբադ քաղաքում անցկացվում է «Արևմտյան Ադրբեջան վերադարձի» III կոնգրես-փառատոնը, որի կազմակերպիչներն են Ադրբեջանի նախագահի լիազոր ներկայացուցչությունը Նախիջևանում, Ադրբեջանի կրթության և գիտության նախարարությունը, Նախիջևանի պետական համալսարանը և «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը»։ Միջոցառման շրջանակում նախատեսված են գիտական, մշակութային և հասարակական բնույթի քննարկումներ, որոնց հիմնական նպատակը, ըստ կազմակերպիչների, «Արևմտյան Ադրբեջանի պատմամշակութային ժառանգության հանրահռչակումն ու բնակեցման գաղափարի տարածումն է»։

Սակայն խնդիրը միայն մշակութային միջոցառումը չէ։ Կոնգրեսի ընթացքում հնչած հայտարարությունները ցույց են տալիս, որ Բաքուն շարունակում է Հայաստանի նկատմամբ իր քաղաքական պահանջները ներկայացնել «բնակեցման իրավունքների» տեսքով։

«Վերադարձն անխուսափելի է». ինչ են հայտարարում Ադրբեջանի պաշտոնյաները

«Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքի» վարչության նախագահ, Ադրբեջանի խորհրդարանի պատգամավոր Ազիզ Ալեքբերլին կոնգրեսում հայտարարել է.

«Տևական խաղաղության հիմնական պայմաններից մեկն այն է, որ ճանաչվեն Արևմտյան Ադրբեջանից տեղահանված մարդկանց իրավունքները և պայմաններ ստեղծվեն նրանց հայրենի բնակավայրեր վերադարձի համար»։

Նրա խոսքով՝ վերջին տարիներին «Արևմտյան Ադրբեջանի ճշմարտությունները» միջազգային հանրությանը ներկայացնելու ուղղությամբ լուրջ աշխատանք է տարվել, ընդլայնվել է համագործակցությունը տարբեր միջազգային կառույցների հետ, և այդ հարցը հաջողվել է ներառել միջազգային օրակարգում։

Ալեքբերլին նաև ընդգծել է, որ «Արևմտյան Ադրբեջան վերադարձի» գաղափարը շարունակում է մնալ ադրբեջանական պետական քաղաքականության կարևոր բաղադրիչներից մեկը։

Կոնգրեսի շրջանակում լրագրողների հետ զրույցում նա ավելի հեռուն է գնացել՝ հայտարարելով.

«Նախագահ Իլհամ Ալիևի ստեղծած նոր իրողությունները հստակ ուղերձ են տալիս, որ արևմտյան ադրբեջանցիների վերադարձն անխուսափելի է։ Հայաստանի ղեկավարությունը պետք է չուշացնի և պայմաններ ստեղծի, որպեսզի մեր հայրենակիցները խաղաղության և փոխըմբռնման պայմաններում վերադառնան իրենց հայրենի հողերը»։

Ադրբեջանը վաղուց մշակել է «Վերադարձի հայեցակարգը»

Մեկ այլ ուշագրավ հանգամանք այն է, որ «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը» դեռևս 2023 թվականին հրապարակել է իր «Վերադարձի հայեցակարգը», որտեղ մանրամասն նկարագրված են այն քայլերը, որոնք, ըստ համայնքի, պետք է իրականացվեն Հայաստանի տարածք ադրբեջանցիների բնակեցումն ապահովելու համար։

Փաստաթղթում նշվում է, որ համայնքը նպատակ ունի հասնել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կնքվելիք խաղաղության պայմանագրում հատուկ դրույթի ներառմանը, որով Հայաստանը պարտավորվելու է պայմաններ ստեղծել ադրբեջանցիների վերադարձի համար։ Ավելին, հայեցակարգում խոսվում է միջազգային անվտանգության առաքելությունների տեղակայման, վերադարձողների բնակության նախկին աշխարհագրության վերականգնման, սեփականության հարցերի լուծման, ադրբեջաներեն լեզվի օգտագործման և այլ հարցերի մասին։

Այսինքն՝ եթե Երևանում «300 հազար ադրբեջանցիների բնակեցման» հարցը ներկայացվում է որպես չգոյություն ունեցող օրակարգ, ապա ադրբեջանական կողմը ոչ միայն խոսում է վերադարձի մասին, այլև արդեն մշակել է դրա քաղաքական, իրավական և կազմակերպչական ամբողջական հայեցակարգը։

Մինչդեռ Հայաստանի իշխանությունները շարունակում են պնդել, որ նման հարց բանակցային օրակարգում գոյություն չունի։

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նախընտրական հանդիպումներից մեկի ժամանակ, անդրադառնալով ընդդիմության հայտարարություններին, ասել էր.

«Հիմա էլ նոր սուտ են հորինել, թե ՔՊ-ի հաղթանակի դեպքում 300 հազար ադրբեջանցիներ են վերադառնալու Հայաստան։ Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների մեր օրակարգում և ընդհանրապես մեր միջազգային օրակարգում նման հարց երբեք չի եղել»։

Փաշինյանի խոսքով՝ որոշ քաղաքական ուժեր հատուկ փորձում են այդ թեման բերել հայկական քաղաքական դաշտ և հանրության շրջանում վախեր տարածել։

Եթե օրակարգ չկա, ինչո՞ւ են անցկացվում նման կոնգրեսներ

Սակայն այստեղ առաջանում է կարևոր հարց. եթե, ինչպես հայտարարում է Հայաստանի վարչապետը, նման հարց գոյություն չունի, ապա ինչո՞ւ Ադրբեջանը վերջին տարիներին այդքան մեծ ռեսուրսներ է ներդնում «Արևմտյան Ադրբեջան» գաղափարի առաջմղման համար։ Ինչո՞ւ են պետական մակարդակով անցկացվում կոնգրեսներ, մշակվում հայեցակարգեր, ստեղծվում միջազգային կապեր և հրապարակայնորեն հայտարարվում, որ բնակեցումը «անխուսափելի է»։

Կարող ենք եզրակացնել, որ Բաքուն փորձում է Արցախի հարցի փակվելուց հետո միջազգային հարթակներում նոր քաղաքական օրակարգ ձևավորել։ Այդ օրակարգի հիմքում դրված է «վերադարձի իրավունք» հասկացությունը, որը ներկայացվում է որպես մարդու իրավունքների խնդիր, սակայն ժամանակի ընթացքում կարող է վերածվել քաղաքական պահանջների ամբողջ փաթեթի։

Հատկանշական է նաև, որ Նախիջևանում անցկացվող կոնգրեսը պատահական վայրում չէ կազմակերպվել։ Ադրբեջանի պաշտոնյաները բազմիցս հայտարարել են, որ Նախիջևանը «պատմական հիշողության խորհրդանիշ» է արևմտյան ադրբեջանցիների համար։ Այդ պատճառով հենց այստեղ անցկացվող միջոցառումները Բաքվում դիտարկվում են որպես քաղաքական ուղերձ՝ ուղղված թե՛ Հայաստանին, թե՛ միջազգային հանրությանը։

Մինչ Երևանում վիճում են, Բաքուն շարունակում է կառուցել իր օրակարգը

Արդյունքում ստացվում է բավականին հակասական պատկեր։ Հայաստանի իշխանությունները վստահեցնում են, որ ադրբեջանցիների զանգվածային վերադարձի կամ բնակեցման հարց օրակարգում չկա։ Սակայն նույն ժամանակահատվածում Ադրբեջանում պետական և ոչ պետական կառույցները ոչ միայն խոսում են բնակեցման մասին, այլև մշակել են դրա իրականացման ռազմավարական փաստաթղթեր, միջազգային քարոզչական հարթակներ և շարունակական միջոցառումների ցանց։

Ուստի այսօր քննարկման հիմնական թեման արդեն ոչ այնքան այն է, թե «300 հազար ադրբեջանցի կգա՞ Հայաստան, թե՞ ոչ», այլ այն, թե ինչու է Ադրբեջանը հետևողականորեն և երկարաժամկետ ծրագրով առաջ մղում այդ գաղափարը, և ինչ հակաքայլեր կամ քաղաքական պատասխաններ է պատրաստում հայկական կողմը՝ այդ գործընթացին դիմակայելու համար։ Մինչ Երևանում շարունակվում են ներքաղաքական վեճերը, Բաքուն, կարծես, շարունակում է աշխատել իր ձևակերպած օրակարգը միջազգային մակարդակով ամրապնդելու ուղղությամբ։»։