Ավելի քան երեք տասնամյակ տևած հակամարտությունից հետո, մարտին հայտարարվել է երկու երկրների միջև խաղաղության համաձայնագրի մասին: Սակայն Բաքուն, որն այժմ գտնվում է ուժի դիրքում, տատանվում է ստորագրել այն: Սահմանի մոտ գտնվող հայերը, առանց որևէ պատրանքի, երկընտրանքի մեջ են նոր հարձակման վախի և պարտության զգացողության միջև։ Այս մասին գրել է Le Monde պարբերականը։

Նշվել է, որ 350 բնակչություն ունեցող Կիրանց հայկական գյուղում դպրոցից բացվում է շրջակա լեռների և հովիտների համայնապատկերային տեսարան: Մինչև վերջերս գյուղացիներն իրենց անասուններին արածեցնում էին մոտակա դաշտերում: Սակայն մեկ տարուց ավելի է, ինչ նոր կառույցը՝ երկար մոխրագույն բետոնե պատը, որը բաժանում է գյուղը երկու մասի, խոչընդոտում է նրանց մուտքը և մասամբ փակում հորիզոնը։

Տարիներ տևած բանակցություններից հետո, հենց այստեղ՝ Հայաստանի հյուսիս-արևելքում գտնվող Տավուշի մարզում, Հայաստանն ու Ադրբեջանը սկսեցին իրենց սահմանազատման գործընթացը 2024 թվականի ապրիլին՝ սահման, որը Խորհրդային Միության օրոք զուտ վարչական էր: Երկու նախկին խորհրդային հանրապետությունների միջև սահմանազատվել է սահմանի միայն 12.7 կիլոմետրը՝ ընդհանուր առմամբ, ավելի քան 1000 կիլոմետրից։ Չորս տարածքային գոտիներ՝ մեծ մասամբ չբնակեցված, հանձնվել են Ադրբեջանին, այդ թվում՝ Կիրանցի շրջակայքի հողերը։

Այս սահմանազատումը դառը համ է թողել գյուղի բնակիչների մոտ։ «Վեց ընտանիք կորցրել է իրենց տները, իսկ 58 հողամաս տրվել է ադրբեջանցիներին», – բացատրել է քաղաքապետարանի համայնքային պաշտոնյա Գոհար Վարդանյանը։ «Որոշ ֆերմերներ ստիպված են եղել վաճառել իրենց անասունները և թողնել ամեն ինչ։ Մյուսները փորձում են շարունակել աշխատել, բայց ավելի փոքր հողամասերում»։ Վարդանյանը նշել է․ «Ես ճշգրիտ չգիտեմ, թե ինչ խաղաքարտեր են խաղարկում նրանք, բայց վերջիվերջո, դա միայն օգուտ է բերում Ադրբեջանին, որը, ինչպես վկայում է հողային գրանցամատյանը, վերցնում է Հայաստանին պատկանող հողերը։ Բայց խաղաղություն հաստատելու համար անհրաժեշտ են արդար որոշումներ»։

ՀՀ կառավարությունը ֆինանսական փոխհատուցում է առաջարկել տներ կամ հողեր կորցրածներին, բայց մեծ մասը հրաժարվել է։ «Մենք փող չենք ուզում. մենք ուզում ենք մեր հողերը վերադարձնել», – նշել է 56-ամյա Մանվել Մանվելյանը, որը ստիպված էր հրաժարվել իր 1500 քառակուսի մետր հողամասից։ Ֆերմերը, մատնացույց անելով լեռը, նշել է. «Դա նախկինում մերն էր։ Ոչ այնքան վաղուց ես այնտեղ էի որպես կամավոր, խրամատներում, պաշտպանելով մեր տարածքը ադրբեջանցիներից։ Այսօր նրանք այնտեղ դիրքեր են հաստատել»։

Այժմ տարածքը հանգիստ է, բայց նոր հարձակման վախը մեծ է։ 

Պարբերականը հիշեցրել է, որ 2023 թվականի սեպտեմբերին՝ Բաքվի կողմից իրականացված կայծակնային հարձակումից հետո, ԼՂ-ում ապրող 100,000 հայ ստիպված է եղել հարկադիր հեռանալ տարածշրջանից։ 2024 թվականի գարնանն այստեղ սկսվել է բողոքի շարժում Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի դեմ, որը մեղադրվում էր հայկական հողերը Ադրբեջանին զիջելու համար: Գյուղացիները ցույցեր են անցկացրել և փակել ճանապարհը։ Արքեպիսկոպոս Բագրատ Գալստանյանը միացել է նրանց և սկսել «Տավուշը հայրենիքի համար» անվանումով համազգային բողոքի շարժում: Ընդդիմության կողմից աջակցվող և վարչապետի հրաժարականը պահանջող բողոքի ցույցերը հասել են իրենց գագաթնակետին 2024 թվականի մայիսին Երևանում մի քանի հազար մարդկանց ցույցով, նախքան աստիճանաբար մարելը: 

Հեղաշրջման փորձ կազմակերպելու համար մեղադրվող արքեպիսկոպոս Գալստանյանը ձերբակալվել և բանտարկվել է այս տարվա հունիսի 25-ին: Մինչդեռ Փաշինյանն ավելի շատ զիջումների է գնում՝ փորձելով համոզել Բաքվին արագ ստորագրել խաղաղության համաձայնագիրը՝ հույս ունենալով խուսափել մեկ այլ հակամարտությունից:

Չնայած վարչապետի զիջումներին` Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը դժկամությամբ է գնում համաձայնագրի ստորագրամանը և նոր նախապայմաններ է առաջադրում։ Նա, ի թիվս այլ բաների, պահանջում է փոփոխություններ կատարել Հայաստանի Սահմանադրությունում, Մինսկի խմբի լուծարում և «Զանգեզուրի միջանցքի» ստեղծում։ Առաջին երկու պահանջներին համաձայնած Երևանը մերժում է իր վերահսկողության տակ չգտնվող ցանկացած «միջանցք», բայց հայտարարել է, որ պատրաստ է բացել բոլոր տարածաշրջանային տրանսպորտային ուղիները՝ պայմանով, որ հարգվի Հայաստանի ինքնիշխանությունը։

Հայաստանում շատերը շարունակում են կասկածամիտ լինել և սպասում են, որ խաղաղության գործընթացը կձգձգվի։ Բաքվի էքսպանսիոնիստական հռետորաբանությունը, որն այժմ Հայաստանին անվանում է «Արևմտյան Ադրբեջան», թվում է հատկապես սպառնալից։ Կարճաժամկետ հեռանկարում հարձակման ռիսկը համարվում է ցածր, քանի որ բանակցությունները դեռևս շարունակվում են։ Սակայն Բաքուն շարունակում է լրջորեն զինվել. նրա ռազմական ծախսերը 2020 թվականի 2.2 միլիարդ դոլարից աճել են մինչև 2025 թվականի կանխատեսվող 5 միլիարդ դոլարի։ 

Կիրանցում հարևան Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորման ցանկացած հեռանկար համարվում է պատրանքային։ «Մենք բոլորս երազում ենք խաղաղության մասին, բայց չենք հավատում դրան», – հավելել է Վարդանյանը։