Նախախնամությունը Գրիշա Սմբատյան պատմաբանին գրքեր գրելու շնորհով է օժտել։   Նա էլ լիաբուռ օգտվում է այդ շնորհից։ Արդեն ընթերցողի սեղանին է դրել ինը գիրք, մինչև տարեվերջ կլինի տասներորդը։

Առաջին ուսումնասիրությունը «Հարյուրամյա պատերազմ․․․ Օրեր և մարդիկ» գիրքն էր՝ գրված օրագրային տեսքով։ Գրքում նկարագրվում է Կապանի շրջանում ծավալվող իրադարձությունները 1988 թվականից սկսած։ Ներկայացվում է Ղարաբաղյան շարժումը, անկախացումը, սեփականաշնորհումը և սրան զուգահեռ Ադրբեջանի դեմ 90-ականներին Կապանի շրջանում պայքարը, հարձակումները և դիմադրությունը։ Ընթերցվում է մեծ հետաքրքրությամբ։

Այնուհետև անդրադարձավ Սյունիքի պատմության տարբեր դրվագների, մասնավորապես խորհրդային բռնատիրության շրջանի Սյունիքի քաղաքական, տնտեսական, բարոյական, կենցաղային անցուդարձերին։ Առաջին անգամ դրանցում նկարագրվում է սյունեցի աքսորականների կյանքը հեռավոր Սիբիրում և Խորհրդային Միության այլ վայրերում, բռնարարքները պատմական Բաղքի բնակավայրերում։

Ապրիլի 14-ին «Իմպերիալ» համալիրում տեղի ունեցավ պատմաբան-ուսումնասիրողի երեք գրքի՝ «Կապան․ հետապնդող հիշողություն», «Բախում են դռներն ու դարպասները», «Ստեմել․ կյանքը, գործը, ժամանակը» շնորհանդեսը։ Օրվա բանախոսը բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Մհեր Քումունցն էր, ով ի դեպ, խմբագրել է այդ երեք գիրքը։ Նախ գնահատեց Գրիշա Սմբատյան պատմաբանի վաստակը, ով պեղում–ուսումնասիրում է Սյունիքի պատմության անհայտ դրվագները, այնուհետև անդրադարձավ խնդրո առարկա գրքերի արժանիքներին։ Նշեց, որ տասնամյակներ, դարեր հետո Սմբատյանի գրքերը սկզբնաղբյուրային նշանակություն են ունենալու Սյունիքի պատմությամբ հետաքրքրվողների, ուսումնասիրողների համար։ Այսպես, թեպետ տարիներ շարունակ հնչել է Ստեմել անունը, այնուհանդերձ, չի ճանաչվել Ստեմել մտավորականը, գրողը, լրագրողը, քաղաքական գործիչը, բժիշկը, մտավորականը, աքսորականը և անկոտրում մարդը։ Այս ամենին ընթերցողը հասու է լինում Գրիշա Սմբատյանի շնորհիվ։

Գրիշա Սմբատյան պատմաբանի, հետազոտողի մասին գնահատանքի խոսքեր հայտնեցին գրաբարագետ Ալեքսանդր Քանանյանը, Մանե Դավթյանը, Վոլոդյա Մարտիրոսյանը, Սվետլանա Գևորգյանը։

Շնորհանդեսի ավարտին Գրիշա Սմբատյանը մանրամասնեց անելիքները․ իր լավագույն գիրքը լինելու է «Տարվա հինգ եղանակները», որի վրա այժմ աշխատում է։ Մի գործ է ձեռնարկել՝ «Կարմիր աստվածամերժություն», որում պիտի արտացոլվի եկեղեցու հանդեպ խորհրդային բռնատիրության վերաբերմունքը։ Կարևոր գործ է համարում հայրենի Շիկահողի և նրան հարակից գյուղերի հանրագիտարանի կազմումը։ Դրանց թվում կան նաև ամայացած գյուղեր։ Հեղինակի նպատակն այն է, որ դրանք չհեռանան պատմության ասպարեզից։

Վահրամ Օրբելյան