Հարգելի պարոն Խաչատրյան

Ընդունեք մեր սրտաբուխ շնորհավորանքը Ձեր ծննդյան 70-ամյակի կապակցությամբ։

Մաղթում ենք քաջառողջություն․․․

Սյունիքը սպասում է Ձեր բարի վերադարձին․․․

Հավատացեք, չենք ուզում առիթն օգտագործել և տարիների ընթացքում Ձեր արած-դրածը կամ անցած ճանապարհը երիցս արժևորել կամ ներկայացնել, քանզի ինքը՝ ժամանակը, ինքը՝ պատմությունն ամփոփել են ամենը և Ձեզ հավերժորեն բնակեցրել Սյունիքի ու մասնավորապես Գորիսի նորագույն պատմության արևոտ անդաստանում։

Եվ, այդուհանդերձ, ուզում ենք խախտել հոբելյանների առիթով ասվող խոսքի ավանդական ձևաչափն ու թվարկել մնայուն գործերից մի քանիսը, որ կատարվել է Ձեր պետական գործունեության շնորհիվ։

Ընդ որում՝ խոսքը բացառապես հոգևոր-մշակութային ոլորտում կատարված աշխատանքների մասին է։

Նպատակն է՝ նոր սերնդին ներկայացնել մնայուն և հավերժին մեկնված գործերը, որ կատարվել են Ձեր նախաձեռնությամբ ու ջանքով։

Նպատակն է՝ օրվա պաշտոնյաներին ցույց տալ, թե ինչպես կարելի է աշխատել ու հայրենատեր լինել նաև հոգևոր-մշակութային ոլորտում։

***

√ Մեր օրերում, հատկապես վերջին երկու-երեք տարում, շատ է խոսվում դպրոցաշինության մասին, այն էլ՝ մարզում 48 դպրոց փակելու և սահմանամերձ ու սահմանապահ գյուղերն ուղղակիորեն թուլացնելու համապատկերի վրա։

Սուրիկ Խաչատրյանի պաշտոնավարման տարիներին մարզում կառուցվեց 12 նոր դպրոց՝ Նռնաձոր, Լիճք, Վարդանիձոր, Իշխանասար, Խոզնավար, Արավուս, Սրաշեն, Եղեգ, Տեղ, Բնունիս, Շամբ, Կապան․․․

√ Նրա պաշտոնավարման ընթացքում հետևողականորեն քաջալերվեց գիտությունը։ Այդ առումով ուշագրավ էին Սյունիքում անցկացվող՝  հանրապետական նշանակության գիտաժողովները։

20 հոկտեմբերի 2009 թ․, գիտաժողով Կապանում՝ նվիրված Սյունյաց աշխարհի մեծագույն զավակ, Հայաստանի առաջին հանրապետության հիմնադիր Արամ Մանուկյանին։

19 դեկտեմբերի 2009 թ․, գիտաժողով Գորիսում՝ նվիրված հայ մեծ լուսավորիչ Խաչատուր Աբովյանի 200-ամյակին, որին մասնակցում էր ՀՀ ԳԱԱ նախագահ Ռադիկ Մարտիրոսյանը։

2 հուլիսի 2011 թ․, գիտաժողով Գորիսում՝ նվիրված Գորիս քաղաքի հիմնադրման 140-ամյակին։

26-27 ապրիլի 2011 թ․, գիտաժողով Տաթևում՝ նվիրված Գարեգին Նժդեհի ծննդյան 125-ամյակին և Լեռնահայաստանի 90-ամյակին։

2 դեկտեմբերի 2011 թ․, գիտաժողով Սիսիանում՝ նվիրված Նիկողայոս Ադոնցի գիտական ժառանգությանը։

27 մայիսի 2015 թ․, գիտաժողով Տաթևում՝ «Տաթևի վանքը հոգևոր-մշակութային կենտրոն» թեմայով։

√ Հուշարձաններ՝ հիմնադրված նրա նախաձեռնությամբ և ջանքով

• Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրին Կապանի Բաղաբուրջի հուշահամալիրում (քանդակագործ՝ Նարեկ Օրդյան)
• Գորիսի մուտքը խորհրդանշող կոթողը (1999-2001 թթ․, նախագծի հեղինակ և ճարտարապետ՝ Սևադա Զաքարյան)
• «Մայր հայրենիք» հուշարձան՝ Սյունիք-Արցախ սահմանագլխին (2005 թ․, Մաքսիմ Հակոբյանի աջակցությամբ, նախագծի հեղինակ և ճարտարապետ՝ Սևադա Զաքարյան)
• Սուրբ Տրդատ մատուռը Գորիսի Սինդարա ձորի սրբավայրում (2006 թ․, նախագծի հեղինակ և ճարտարապետ՝ Սևադա Զաքարյան)
• Սուրբ Գրգոր Տաթևացու հուշակոթողը Գորիսում (2010 թ․, քանդակագործ Նարեկ Օրդյան, ճարտարապետ ու նախագծի հեղինակ՝ Սևադա Զաքարյան)
• Գուսան Աշոտի կիսանդրին Գորիսի մշակույթի կենտրոնի բակում (2005 թ., քանդակագործ՝ Գետիկ Բաղդասարյան)
• Հուշարձան Գորիսի Սուրբ Գրիգոր լուսավորիչ եկեղեցու բակում՝ նվիրված հայրենիքի համար զոհված բոլոր հայորդիներին (նախագծի հեղինակ և ճարտարապետ՝ Սևադա Զաքարյան)
• Արցախյան գոյամարտի նահատակների հիշատակը հավերժացնող հուշակոթող Գորիսում (2016 թ․, նախագծի հեղինակ և ճարտարապետ՝ Սևադա Զաքարյան)
• 1918-20 թթ․ Զանգեզուրի հերոսամարտում Գորիսի աշխարհազորի հրամանատար Խաչատուր Մալինցյանի կիսանդրին Գորիսում (1995 թ․, քանդակագործ՝ Լևոն Առաքելյան)
• Ակսել Բակունցի դիմաքանդակն Ազգային գրադարանում ( 2013 թ․, քանդակագործ՝ Գետիկ Բաղդասարյան)
• Ակսել Բակունցի հուշարձանը գրողի տուն-թանգարանի բակում՝ փողոցի կողմից (2015 թ․, քանդակագործ՝ Միքայել Ղուկասյան)
• 1953-60 թթ․ ՀԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար, Սյունյաց աշխարհի մեծանուն զավակ Սուրեն Թովմասյանի կիսանդրին Շինուհայրում (քանդակագործ՝ Գետիկ Բաղդասարյան)
• Սերո Խանզադյանի կիսանդրին Գորիսում (2003 թ., քանդակագործ՝ Գետիկ Բաղդասարյան)
• Ակսել Բակունցի հիշատակը երիցս հավերժացնող խաչքար՝ նրա տուն-թանգարանի բակում (2004 թ․, քանդակագործ՝ Ռազմիկ Արզումանյան)
• Սյունիքի իշխանական տոհմի՝ Օրբելյանների զինանշանը Գորիսի Սինդարա ձորի Սուրբ Տրդատ մատուռի հարավային պատին (2005 թ․, քանդակագործ՝ Վարդան Խաչատրյան)
• Արամ Մանուկյանի կիսանդրին Կապանում (2009 թ․, Կապանի քաղաքապետ Արթուր Աթայանի համագործակցությամբ, քանդակագործ՝ Լևոն Թոքմաջյան)
• «Ժառանգություն» կոմպոզիցիա-քանդակ Կապանում (2009 թ․, Կապանի քաղաքապետ Արթուր Աթայանի համագործակցությամբ, քանդակագործ՝ Լևոն Թոքմաջյան)

   √ Վայելուչ տեսքի բերվեցին սրբավայրերը

• Սբ Հռիփսիմե եկեղեցին կառուցվել է 1771 թ., երբ գորիսեցիները դեռ ապրում էին Վարարակն գետի ձախ ափին` լեռան լանջին գտնվող քարանձավային բնակավայրերում:

Մի քանի տասնամյակ մատնված լինելով անուշադրության` եկեղեցին վերանորոգվել է Վիենն եւ Գորիս քաղաքների համագործակցության շրջանակում:  Ծրագիրը Վիենն-Գորիս ասոցիացիայի ու «Երկիր եւ մշակույթ» համագործակցության, ինչպես նաեւ Վիեննի եւ Գորիսի քաղաքապետարանների ու բազում այլ դերակատարների աջակցության արդյունքն է:

«Երկիր եւ մշակույթ» կազամակերպության նախաձեռնությամբ սկսված շինարարական աշխատանքներին ի սկզբանե մեծ աջակցություն եւ հովանավորություն է ցուցաբերվել Սյունիքի մարզպետ Սուրիկ Խաչատրյանի կողմից: Աշխատանքների ավարտին` Սյունիքի մարզպետի կողմից հովանավորվել են եկեղեցու խաչի, զանգի, ջահերի եւ Սուրբ խորանի կառուցման եւ Սուրբ սեղանի սպասքի ձեռքբերման ու տեղադրման աշխատանքները: Մեծ աջակցություն է ցուցաբերվել նաեւ եկեղեցու շրջակայքի բարեկարգման աշխատանքներին:

1897-1904 թթ. Գորիսում կառուցված Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցում (թեեւ 1904-ին օծվել, բայց մնացել էր անավարտ) 1995-ին սկսեցին վերանորոգման աշխատանքները: Սուրեն Խաչատրյանի եւ Սյունյաց թեմի առաջնորդ Աբրահամ եպիսկոպոս Մկրտչյանի ջանքերով եկեղեցին ձեռք բերեց իր վերջնական ու ամբողջական տեսքը: 1997-ի դեկտեմբերի 20-ին` ժողովրդական տոնախմբության վերածված օրը, հանդիսավոր պատարագով եւ օծման արարողությամբ վերաբացվեց Սբ Գրիգոր Լուսավորիչը: Խաչի օծման արարողությունը կատարեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Ա-ն:

Սուրիկ Խաչատրյանի անմիջական հովանավորությամբ ավարտվել են Գորիսի Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու շուրջ 350 քառ. մ մակերեսով տանիքի քարե ծածկի կառուցման աշխատանքները նույնպես, իրականացվել աշխատանքներ եկեղեցու տարածքի բարեկարգման ու ներքին հարդարման աշխատանքները սկսելու ուղղությամբ։

√ Գրքեր, թերթեր, ամսագրեր, որոնք հրատարակվել են Սուրեն Խաչատրյանի մեկենասությամբ

ա) Վերահրատարակված գրքեր

1․ Ղեւոնդ Ալիշան, «Սիսական. տեղագրություն Սյունյաց աշխարհի», 2009 թ., «Հայագիտակ», գիրքը լույս է տեսել 1893 թ., Վենետիկ, Սբ Ղազար:

2. Համո Սահյան, «Ինձ բացակա չդնեք», բանաստեղծությունների ժողովածու, «Զանգակ», 2014 թ․:

3. Ղեւոնդ Ալիշան, «Սիսական. տեղագրություն Սյունյաց աշխարհի», 2011 թ., «Հայագիտակ», գիրքը լույս է տեսել 1893 թ., Վենետիկ, Սբ Ղազար:

4. Ղեւոնդ Ալիշան, «Սիսական. տեղագրություն Սյունյաց աշխարհի», աշխարհաբար թարգմանություն, լույս է տեսել 2016-ին:

բ) Հրատարակված գրքեր

1․ Դավիթ Գասպարյան, «Ակսել Բակունց։ Կյանքը եւ ստեղծագործությունը», Երեւան. 2009 թ․, «Զանգակ. 97»:

2. Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունների ընտրանի, Երեւան, «Հայագիտակ»-«Նաիրի», 2009:

3. Տիգրան Գրիգորյան, Անմահության համանվագ, Պոեզիա եւ արձակ պատումներ, «Զանգակ», Երեւան 2015:

4. Տիգրան Գրիգորյան, Անմահության համանվագ, պոեմ, Երեւան, 2010 թ., ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն:

5. Վոլոդյա Հովհաննիսյան, «Սիսական» ջոկատ, «Զանգակ», Երեւան 2014:

6. Ապետնակ Գրիգորյան, Անթեղված կրակներ (բանաստեղծություններ), «Զանգակ», Երեւան-2013:

7. Դավիթ Գասպարյան, Գուրգեն Մահարի։ Կյանքը եւ ստեղծագործությունը, «Զանգակ», Երեւան-2013 թ.

8. Սուրեն Խաչատրյան, Մարտին Զիլֆուղարյան, Մեծ գորիսեցին (նվիրված Սերո Խանզադյանի 90-ամյակին), 3 դեկտեմբերի 2005 թ., Գորիս:

9. Հրանտ Ք. Արմեն, Փառանձեմ թագուհի (արեւելահայերենի վերածեց Ալբերտ Իսոյանը), «Հայագիտակ», Երեւան 2014:

10. Գուսան Աշոտ-100 (Զանգեզուրի բարի ծնունդ), Գորիս-2007 թ., «Գրիգոր Տաթեւացի» հրատարակչություն:

11. Նիկողայոս Ադոնց. «Երեւելի հայեր», 2014, «Հայագիտակ»:

12. Գրիշա Մանուչարյան, «Զանգեզուրյան լեգենդներ», Երեւան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2010:

13. Աշոտ Սիմոնյան, «Զանգեզուրի գոյամարտի հերոս Խաչատուր Մալինցյանը», «Զանգակ», Երեւան 2014:

14. Կիմ Աղաբեկյան, «Գուրգեն Մահարի», «Զանգակ», Երեւան 2013:

15. Տիգրան Գրիգորյան, «Հավիտենության ճանապարհին. բանաստեղծություններ», Երեւան 2007:

16. Համլետ Գեւորգյան, «Յապոն. Հովհաննես Պարոնյան», 2013, «Գրիգոր Տաթեւացի» տպարան:

17. «Մեղրի. գրական-հասարակական տարեգիրք», Երեւան 2008:

18. Արտավազդ Մկրտչյան, «Սյունեցիները Հայրենական մեծ պատերազմում. 1941-45 թթ.», 2009 թ.:

19. Արամայիս Սահակյանի գրքի հրատարակություն, 2007 թ.:

20. Մարտին Բաղդասարյան, «Ազատագրում», գիրք 3, Երեւան, «Այսօր» հրատարակչություն, 2010 թ.:

21. Գ. Խոջաբաղյանի գրքի հրատարակություն, 2012 թ., «Գրիգոր Տաթեւացի» ՍՊԸ:

գ) «Սյունյաց երկիր» թերթի հատուկ համարներ

1. Զանգեզուր աշխարհի նահապետը (նվիրված Աշուղ Աշոտին). «Զանգեզուրի ՊՄԿ» ՓԲԸ գլխավոր տնօրեն Մաքսիմ Հակոբյանի հետ («Սյունյաց երկիր», N 1 (113), 17 հունվարի 2007 թ.):

2. Ակսել Բակունցին նվիրված`ծննդյան 110-ամյակի կապակցությամբ. մոսկվայաբնակ գորիսեցիներ Գագիկ Հայրումյանի, Ալբերտ Տոռոզյանի եւ Էդիկ Մարդյանի հետ («Սյունյաց երկիր», N 13 (185), 8 հունիսի 2009 թ.):

3. Խաչատուր Աբովյանին նվիրված`ծննդյան 200-ամյակի կապակցությամբ («Սյունյաց երկիր», N 23 (195), 10 դեկտեմբերի 2009 թ.):

4. Սուրբ Գրիգոր Տաթեւացու հիշատակին նվիրված. Յուրի Սաֆարյանի, «Հենրիկ եւ որդիներ» ՍՊԸ տնօրեն Հենրիկ Հարությունյանի եւ «Առանցք» ՍՊԸ տնօրեն Գագիկ Առուշանյանի հետ («Սյունյաց երկիր», N 16 (213), 25 սեպտեմբերի 2010 թ.):

5. Գորիս քաղաքի հիմնադրման 140-ամյակին նվիրված. Գորիսի քաղաքապետ Նելսոն Ոսկանյանի հետ («Սյունյաց երկիր», N 10 (229), 28 մայիսի 2011 թ.):

6. Մելիք Հայկազն երկրորդին նվիրված. ՀՀ պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանի հետ («Սյունյաց երկիր», N 7 (280), 30 մայիսի 2013 թ․):

7. Համո Սահյանի ծննդյան 100-ամյակին նվիրված. ՀՀ մշակույթի նախարարության, Սիսիանի քաղաքապետ Աղասի Հակոբջանյանի, «Արսեն եւ Ներսես» ՍՊԸ-ի հետ («Սյունյաց երկիր», N 6 (314), 8 ապրիլի 2014 թ.):

8. Ամենայն հայոց 101-րդ կաթողիկոս Մովսես Գ Տաթեւացուն (Խոտանանցուն) նվիրված. Կապանի 2008-2012 թթ. քաղաքապետ Արտուր Աթայանի հետ («Սյունյաց երկիր», N 23 (366), 11 սեպտեմբերի 2015 թ.):

9. 20-րդ դարի 2-րդ կեսի հայ արձակի նահապետ Սերո Խանզադյանին նվիրված («Սյունյաց երկիր», N 32 (374), 3 դեկտեմբերի 2015 թ.):

10. Նշանավոր պատմաբան, բանասեր, հնագետ Մորուս Հասրաթյանին նվիրված («Սյունյաց երկիր», N 20 (396), 30 հունիսի 2016 թ.):

√ Նախագծեր, որոնք կյանքի կոչվեցին նրա պաշտոնավարման տարիներին

• Սուրեն Խաչատրյանի հետևողական ջանքերով 2005 թվականին՝ ՀՊՃՀ Գորիսի մասնաճյուղի հիման վրա, ստեղծվեց Գորիսի պետական համալսարանը։
• Հիմնանորոգվեց Համո Սահյանի հայրական տունը Լորում։
• 2016 թ․ հոկտեմբերի 16-ին Տաթև-Հալիձոր ճոպանուղու գործարկմամբ մեկնարկեց «Տաթևի վերածնունդ» ծրագիրը։
• 2011 թ․ հոկտեմբերի 1-ին՝ Արաքս գետի ափին՝ հայ-իրանական սահմանի վրա, Սուրեն Խաչատրյանը և Իրանի Իսլամական Հանրապետության մշակույթի փոխնախարար Համիդ Շահաբադին բացեցին հայ-իրանական բարեկամությունը խորհրդանշող հուշաքար։
• Սուրեն Խաչատրյանի նախաձեռնությամբ Կապանի երկրագիտական թանգարանին հատկացվեց ներկայիս բարվոք ու հարմարավետ տարածքը, նաև ձեռք բերվեցին հնագիտական եզակի ցուցանմուշներ ու վավերագրեր։

√ Նախաձեռնություն՝ Մովսես Խոտանանցու գերեզմանը փրկելու ուղղությամբ

2015 թ․ Սուրեն Խաչատրյանը դիմում-խնդրագիր ներկայացրեց ՀՀ նախագահ ՍԵրժ Սարգսյանին և Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ին՝ Մովսես Խոտանանցու շիրիմը փրկելու նպատակով։

Դիմում-խնդրագրում մասնավորապես նշվում էր․ «Մովսես Տաթևացու շիրմի շուրջ ստեղծված վիճակի հանդուրժումը՝ մեր օրերում, անհասկանալի է դառնում։

Հավատում ենք, որ Դուք ակնածանք կտածեք Սուրբ Մովսես Տաթևացու հիշատակի հանդեպ և պատշաճ վերաբերմունք կմատուցեք նրա շիրմին՝ նվիրական այդ վայրը բարեկարգելով, ուխտատեղին վայելուչ տեսքի բերելով․․․

Խնդրի լուծման տարբերակներից մեկն էլ Մովսես Տաթևացու նշխարների վերաթաղումն է Սուրբ Էջմիածնում կամ Տաթևի վանքում»։

√ Նախաձեռնություն՝ Սերո Խանզադյանի ստեղծագործական ժառանգության նորովի գնահատման և արժևորման վերաբերյալ

2014 թ․ դեկտեմբերի 3-ին Սուրեն Խաչատրյանը դիմեց ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի պրեզիդենտ Ռադիկ Մարտիրոսյանին։

Դիմումում մասնավորապես նշվում էր. «Սերո Խանզադյանի հոբելյանն ըստ պատշաճի նշելու համար արդեն իսկ ձեռնարկում ենք քայլեր։ Խնդրի բարդությունն այն է, որ վերջին քսան տարում նրա գրական ժառանգության տարածումն ու նորովի արժևորումը գրեթե դուրս են մնացել ուշադրությունից։

Հոբելյանի նախապատրաստական աշխատանքների գլխավոր ուղղություններից մեկը, կարծում ենք, Սերո Խանզադյանի ստեղծագործական ժառանգության իրատեսական գնահատումն ու արժևորումն է։

Մենք հնարավության սահմաններում որոշակի աշխատանք ենք կատարում այդ ուղղությամբ, սակայն մեր ուժերով նման դժվարին և պատասխանատու խնդրի շատ թե քիչ ամբողջական լուծումը գրեթե անհնար է։ Ուստի և խնդրում ենք Ձեր աջակցությունը։

Մասնավորապես՝ հայցում ենք Ձեր օգնությունը՝ պատրաստելու (պատվիրելու) գիտական հոդվածներ կամ գրականագիտական ուսումնասիրություններ ստորև ներկայացվող թեմաների վերաբերյալ․․․»։

√ Նախագծեր, որոնց իրագործումը մնաց կես ճանապարհին

• Քանդակ-կոմպոզիցիա՝ Սյունիքի իշխանանիստ Շաղատում Մեսրոպ Մաշտոցին դիմավորում է Հայաստանի և Վրաստանի մարզպան, բոլոր ժամանակների ամենամեծ սյունեցի Վասակ Սյունին
• Վասակ Սյունու հուշարձանը Գորիսում
• Փառանձեմ ամենայն հայոց թագուհու հուշարձանը Գորիսում
• Սյունյաց աշխարհի զավակ, Քերթողահայր Մովսես Խորենացու հուշարձանը Գորիսում
• Մխիթար Սպարապետի հուշարձանը Սյունիքի դարպասների տարածքում
• Նիկողայոս Ադոնցի տան հիմնանորգումը Բռնակոթում

***

Պարոն Խաչատրյան

Այդ բոլորվ հանդերձ առանձնահատուկ էր Ձեր վերաբերմունքն Ակսել Բակունցի հանդեպ։

Բակունցյան օրեր, խաչքար, հուշարձան, կիսանդրի, հուշամեդալ, գրականագիտական տարբեր գրքերի տպագրություն, ճանաչված բակունցագետների պարբերական այցելությունների կազմակերպում՝ Գորիս, գիտաժողովներ․․․

Եվ երբ Ձեզ հետ՝ ընկերներով կամ գրականագետների մասնակցությամբ, զրուցում էինք Բակունցի մասին, Դուք՝ որպես կանոն կամ ավանդույթ, վերջում բարձրաձայն արտասանում էիք Եղիշե Չարենցի գոհարակերտ ստեղծագործությունը՝ Ա․ Բ-ին․ «Եվ բառերի համար քո մարմարյա․․․»։

Այնուհետև անգիր ու բարձրաձայն հիշում էիք Կյորեսի լեզվի մասին բակունցյան անզուգական ընկալումը՝ «Այդքան գեղեցիկ և հնչեղ էր Կյորեսի լեզուն։ Նա մի չքնաղ գորգ էր` նախշերով և վարդ ծաղիկներով մի հին գորգ, ինչպես Մինայի աղջիկ ժամանակ գործած գորգը, որ փռված էր Հաստ Ներսես բեյի դահլիճում: Ինչքան հնանում և մաշվում էր, այնքան շքեղանում էին գորգի գույները, և պատահում էր, որ Մինան, երբ այդ հին գորգը տանում էր գետը և լվանում էր, Մինան լաց էր լինում, և նրա հետ լաց էր լինում Կյորեսի լեզուն...»։

Դե իսկ բոլոր հանդիսությունները, Սյունիքի կամ Երևանի որ մի անկյունում էլ կազմակերպված լիներ, Ձեր կամեցողությամբ  պետք է ավարտվեր Հայոց մեծ գուսան Աշոտի «Սյունյաց սարեր» երգով:

Կարծեք Ձեզ հաջողվել էր հրաշալի այդ ստեղծագործությանը տալ Սյունյաց աշխարհի օրհներգի յուրօրինակ կարգավիճակ:

«Սյունյաց երկիր»