Թագավորության տերիտորիայում եղած գյուղերի թվի վերաբերյալ կան մի շարք իրար հակասող հիշատակություններ. այդ թիվը տատանվում է 1000-1400 միջև։ Վենետիկում գտնվող Օրբելյանի պատմության ձեռագրերից մեկում, ինչպես վկայում է Ալիշանը, գյուղերի թիվը նշված է 2000³⁰: Սակայն այդ հավանաբար աղավաղման արդյունք լինելով, չի համապատասխանում Երևանում եղած ձեռագրերից ոչ մեկին:

Օրբելյանի պատմության թե՛ Փարիզի (էջ 78) և թե՛ Թիֆլիսի (էջ 334) հրատարակություններում հիշվում է 1008 գյուղ։

Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան մատենադարանում եղած 9 ձեռագրերից 7-ի մեջ (այդ թվում նաև ամենահին ձեռագրում. 15-րդ դար № 6271) նշված է 1400³¹ գյուղ³², մեկ ձեռագրում՝ 1000³³, իսկ վերջինում՝ «ՌԸՆ», որը գրիչի տողատակ տված ծանոթության համաձայն պետք է հասկանալ կամ «ՌԸ» (1008), կամ թե «Ռ» (1000)³⁴:

Վարդան վարդապետի պատմության երկու հրատարակություններում էլ գյուղերի քանակը 1400 է³⁵:

Սյունյաց թագավորության սահմանների մասին խոսելիս տեսանք, որ նրա մեջ մտնում էին նախկին Սյունյաց աշխարհի վեց համեմատաբար փոքր գավառները: Հենց միայն այդ տերիտորիային էլ վերաբերում է 1000, 1008, 1400 կամ 2000 գյուղերը: Չնայած նշված թվերի այդպիսի մեծ տարբերությանը, որը թվում է, թե առաջին երաշխիքը պետք է հանդիսանար կասկածելու նրանց իսկության վրա, այնուամենայնիվ մինչ այժմ եղած բոլոր ուսումնասիրողները, որոնք այս կամ այն առիթով, թեկուզ կողմնակիորեն, անդրադարձել են այդ հարցին, ընդունում կամ հավանական են համարում թագավորության տերիտորիայում 1000-1400 գյուղերի գոյությունը³⁶: Միայն մեկը՝ Շահնազարյանը, այդ թիվը ընդունում է մի փոքր վերապահությամբ³⁷:

Սրանք են հիմնականում Սյունյաց թագավորության տերիտորիայում եղած գյուղերի քանակի վերաբերյալ մեզ հասած վկայություններն ու գոյություն ունեցող կարծիքները:

Մինչև օրս ոչ միայն Սյունիքի, այլև ամբողջ Հայաստանի վերաբերյալ չկա այնպիսի ուսումնասիրություն, որտեղ նպատակ լինի դրված պարզելու միջնադարյան Հայաստանի զանազան տիպի բնակավայրերի (բացի մի քանի խոշոր քաղաքների՝ Անի, Դվին, Տիգրանակերտ և այլն) մեծությունն ու բնույթը:

Սյունիքի բնակավայրերի, այդ թվում հատկապես գյուղերի վերաբերյալ մեր ձեռքի տակ եղած տվյալներն առայժմ քիչ են և ոչ այնքան զորավոր՝ այդ հարցը գիտականորեն լուծելու համար:

Բայց անհրաժեշտ ենք համարում իբրև հավելված սույն աշխատությանը կցել Սյունյաց աշխարհի բնակավայրերի ցուցակը, ավելորդ չհամարելով անել նաև հետևյալ ընդհանուր դիտողությունը:

Գյուղերի մեծության վերաբերյալ պատմիչների մոտ որևէ հիշատակություն չկա: Դժվար չէ սակայն ենթադրել, որ նրանք պետք է որ բավականին փոքր լինեին, ըստ որում ամենամեծը հավանաբար բաղկացած էր ոչ ավելի, քան 2-3 տասնյակ ծխից: Զարմանալի ոչինչ չի մնա, եթե նկատի ունենանք Շահխաթունյանի այն վկայությունը, որ անգամ 19-րդ դարում Գեղարքունիքում և Սոտքում անասնապահությամբ զբաղվող բազմաթիվ գյուղեր ունեին ոչ ավելի, քան 2–48 ծուխ³⁸ (նրանցից միայն մեկն է ունեցել 48 ծուխ):

Ծանոթագրություններ

30. Տե՛ս Ղ. Ալիշան, Սիսական, էջ 274:

31. Օրբելյանի պատմության Մոսկվայի հրատարակության մեջ ևս («Պատմութիւն տանն Սիւնեաց», 1861, էջ 245) գյուղերի թիվը 1400 է:

32. Մեսրոպ Մաշտոցի անվան մատենադարան, ձեռագիր № 1488, էջ 142 բ, 6271, էջ 255 ա, 7503, էջ 150 ա, 2698, էջ 117 բ, 2924, էջ 100 բ, 2869, 150 ա, 6546, էջ 127 ա:

33. Նույն տեղը, ձեռագիր № 5501, էջ 276:

34. Նույն տեղը, ձեռագիր № 2868, էջ 175:

35. Վարդան Բարձրբերդցի, Պատմութիւն տիեզերական, Մոսկվա, 1861, էջ 185, «Հաւաքումն պատմութեան...», Վենետիկ, 1862, էջ 141:

36. Ջալալյանց Սարգիս, Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան, մասն Բ, Տփխիս, 1858, էջ 301: Ալիշան, Սիսական, էջ 280: Մանանդյան, Հայաստանի պատմությունը թուրք-թաթարական արշավանքների շրջանում, էջ 50, և այլն:

37. Տե՛ս Ստ. Օրբելյան, Պատմութիւն նահանգին Սիսական, էջ 299, ծանոթություն № 7:

38. Տե՛ս Շահխաթունյանց Հովհ. Եպիսկոպոս, ստորագրութիւն կաթողիկէ Էջմիածնի և հինգ գաւառացն Արարատայ, հ. Երկրորդ, Էջմիածին, 1842, էջ 255-257:

«Սյունիքի թագավորությունը»,

Թ. Խ. Հակոբյան

Երևան 1966