Բեխ գյուղից չորս կիլոմետր հեռավորությամբ գտնվող խիտ անտառի մեջ ծվարած Բեխի կամ Տանձափարախի անապատը այս օրերին աշխուժությամբ է շնչում։ Այստեղ վերականգնման, ամրակայման աշխատանքներ են իրականացվում։ Օգոստոսի 5-ին ուխտավորների մի խմբի հետ Բեխի անապատում էինք։ 1․5 ժամ դեպի այդտեղ տանող վերելքն հաղթահարելուց հետո պատմական հուշարձանի տարածք հասանք։

Առաջինը, ում հանդիպեցինք, մեր թերթի բարեկամ Աստղիկ Հակոբյանն էր, ով տասնչորս տարի (2003-2017 թվականներ) պատմական միջավայրի պահպանության Սյունիքի մարզային ծառայության ղեկավարն էր՝ քաջածանոթ մարզի պատմաճարտարապետական հուշարձանների խնդիրներին՝ այդ թվում՝ Բեխի անապատի։ «2007 թվականից փորձել ենք տեր կանգնել հուշարձանին, Տանձափարախի անապատն ընդգրկել վերականգնման-ամրացման որևէ ծրագրում, - պատմում է Աստղիկը,-2007 թվականին, երբ Ֆրանսիայում գործող «Երկիր և մշակույթ» համազգային կազմակերպությունը սկսեց վերականգնել  Եղվարդի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, այդ ժամանակվանից փորձում էինք անընդհատ Բեխի անապատը ևս ընդգրկել ծրագրում, և 2011 թ․-ին դա հաջողվեց»։

Արդեն 15 տարի է՝ այստեղ վերականգնման գործեր են կատարվում, թվում է՝ երկար ժամանակ է, բայց տարվա մեջ միայն օգոստոս ամսին են դրանք իրականացվում։ Եթե հաշվում ես՝ 1․5 տարվա աշխատանք է կատարվել, բայց դա էլ  քիչ չէ, որ հավատի այս տաճարը կուլ չգնա վայրի անտառին։ Միայն եկեղեցու տանիքին 13 ծառ էր աճել, որոնք և վայրի բուսականությունը՝ վերականգնողների ջանքերով հեռացվել են։

Հաջորդ զրուցակիցս ֆրանսահայ Ժիրայր Գասպարյանն էր՝ «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպության նախագահն է եղել, այժմ ազատ անդամի կարգավիճակ ունի։ 20 տարի Սյունիքին են առնչվում նրա կատարած գործերը։ Ժիրայրի ջանքերով են երկրորդ կյանք ստացել Բարձրավան գյուղի մոտ գտնվող Բղենո Նորավանքը։

Բեխի անապատ առաջին անգամ եկել է 2010 թ․-ին, ուսումնասիրել տեղանքը։ Երբ Ժիրայրը եկեղեցու տանիքից իջել է, այն ժամանակվա Բեխի վարչական ղեկավար Ռաֆիկ Հայրապետյանը հարցրել է՝ պատրա՞ստ կլինի աշխատել, առանց վարանելու տվել է համաձայնությունը, ասելով՝ կխորհրդակցի նաև ֆրանսիական կազմակերպության հետ։

Առաջին տարում չափազանց սիմվոլիկ մի գումար հատկացրին՝ 700 եվրո։ Ինչևէ, գործն աստիճանաբար շարժվեց տեղից, անապատն արդեն տեր ունի։ Դեռ ինչքա՞ն պիտի ձգվեն վերականգնումը, ամրակայումը։ «Եթե այսպես տարվա մեջ մեկ ամիս  աշխատինք, դեռ 10 տարվա գործ կա հոս»,- արևմտահայի առոգանությամբ պատասխանում է Ժիրայրը։ Նրա հետ է նաև Լեռնիկ Ղազարյանը Կապանից, Ժիրայրի համախոհը, նրանց միացել են ֆրանսահայ երիտասարդ կամավորներ, «Երկիր և մշակույթ» համազգային կազմակերպության նախագահ Գեղամ  Գևոնյանի թոռները՝ Ալիզ և Արամ Գևոնյանները, նրանց ընկեր Անտոն Ակոբյանը, ինչպես նաև մի կամավոր՝ Կապանի Եղվարդ գյուղից՝ Ալբերտ Հայրապետյան։ Մեր այցելության պահին նրանք հողային աշխատանքներով էին զբաղված։ Չորրորդ անգամ է, ինչ Արամը գալիս է Բեխի անապատ։ «Ուրախ եմ, որ Հայաստան եմ եկել, որպես ոչ զբոսաշրջիկ։ Որոշ ժամանակ հետո կլինի Մեղրիի Անապաստանաց վանքի, Սուրբ Հովհաննես եկեղեցում։ Այդտեղ ևս վերականգնման աշխատանքներ են կատարվում»,- տեղեկացնում է Արամը։

Օրը հագեցած էր այլ իրադարձություններով՝ Կապանի հոգևոր հովիվ Տեր Խաչատուր քահանա Հայրապետյանը կատարեց ժամերգության արարողություն, եկեղեցու կամարների ներքո հնչեց Տերունական աղոթքը, հավատի տաճարի պատերը մեկեն կենդանացան։ Նաև ասվեցին բարեմաղթանքի խոսքեր։ Եկեղեցուց դուրս արդեն համերգային ծրագիր էր, քանոնահարուհի Նարե Մովսիսյանը և դհոլահար Արամ Գևոնյանը՝ կատարեցին ազգային- հայրենասիրական երգեր, ուխտավորների խմբում էին Արցախից բռնի տեղահանված Արման Ավանեսյանի ընտանիքը՝ հինգ զավակներով՝ Բորիս, Յուլիա, Սերգո, Արցախ, Նարե, ովքեր հմտանում են տարբեր երաժշտական գործիքներ նվագելու մեջ և դրսևորեցին իրենց երաժշտական շնորհքը։

Երբ ամռան տապը մեղմացել էր, ուխտավորները բռնեցին տունդարձի ճամփան:

Հ.Գ

Բեխի անապատը հին Կապանի գլխավոր և առաջին սրբավայրերից է և իր պատմությամբ կապվում է Վահանավանքի հետ։ Ավանդությունը պատմում է, որ Ձագիկ իշխանի որդի Վահանը, չար դևից զարնվելով, այսինքն՝ հոգեկան հիվանդություն ստացած՝ բուժվում է Տանձափարախում և այնուհետև կառուցում է Վահանավանքը, որի օծումը եղել է 911 թվականին։

Սյունյաց տան պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը Տանձափարախը հիշատակում է  Վահանավանքից առաջ, նշելով, որ այն եղել է անապատ, որոնցով Սյունիքը հայտնի է եղել դեռ վաղ միջնադարից սկսած։

Տանձափարախը հին ժամանակներում ճանապարհային կապ է ունեցել Հալիձորի բերդի, այնտեղից էլ Վահանավանքի հետ։ Տանձափարախի մասին 18-րդ դարից հիշատակում չկա, կնշանակի՝ այն արդեն լքված է եղել...

Վահրամ Օրբելյան