... Եթե չհաշվենք Նախիջեւանը, որը երբեմն կարճ ժամանակներով մտել է Սյունիքի մեջ, ապա ամբողջ Սյունիքում Կապանը միակ քաղաքն էր:

Կապանը գտնվում էր այժմյան Ղափան-Քաջարան խճուղու կիսաճանապարհին` Աչըղլու գյուղի դիմաց` Ողջի (հնում Կապան) գետի բարձրադիր աջ ափին, որը տեղացիներն անվանում են «Տանձուլենջ»:

 Կապանի մասին առաջին հիշատակությունը վերաբերում է 5-րդ դարի վերջերին: Ըստ երեւույթին, այդ ժամանակ Կապանը սովորական մի բնակավայր էր: 10-րդ դարից սկսած` մատենագիրների մոտ Կապանն արդեն հիշատակվում է որպես քաղաք: Կապանը 10-րդ դարի վերջին (հավանաբար 998-1001 թթ. սահմաններում) դարձել էր Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաքը:

 Կապանն ուներ մի շարք առավելություններ: Նրա արեւմտյան կողմում գտնվող Բաղաբերդ եւ Բաղակու քար բերդերը ապահովում էին քաղաքի անվտանգությունն արեւմտյան եւ հյուսիսարեւմտյան կողմերից: Քաղաքի հյուսիսային կողմով անցնում էր Կապան գետը, որն այդ մասում առաջացրել էր խոր կիրճ` խիստ զառիվեր եւ անտառապատ լանջով, իսկ դիմացը մի քանի հարյուր մետրի հասնող ժայռ էր: Հարավային կողմում ձգվում էին Արեւիքի բարձրաբերձ եւ ժայռոտ լեռները, որոնք անմատչելի էին դարձնում քաղաքը հարավային կողմից: Այդ է եղել պատճառը, որ քաղաքը հարավային եւ հյուսիսային կողմերից հարկ չի եղել պարսպապատելու, իսկ արեւմտյան կողմից նա ապահովված էր Բաղաբերդ եւ Բաղակու քար ամուր բերդերով: Համեմատաբար դյուրին էր քաղաք մտնելը արեւելյան կողմից, այդ պատճառով էլ քաղաքի այս մասը պարսպապատված է եղել: 1103 թ. Կապանն ավերման է ենթարկվում սելջուկների կողմից: Այնուհետեւ Կապանը մի քանի դար շարունակում է իր գոյությունը, բայց արդեն իբրեւ ոչ թե քաղաք, այլ սովորական բնակավայր: Կապան անունը հետագայում պահպանվեց Ղափան ձեւով, որն արդեն շրջանի, երկրի անուն է եւ տարբեր ժամանակներում ունեցել է տարբեր մեծություններ:

 Կապանը եղել է ֆեոդալական ոչ մեծ քաղաք: Նրա բնակչությունն ըստ երեւույթին միատարր չի եղել: Նա ուներ հրեաների հատուկ թաղ:

Վաղեմի Կապան քաղաքից այժմ շատ քիչ բան է պահպանված: Նրա արեւելյան կողմի պարսպի հետքերը հազիվ նշմարվում են, իսկ աշտարակներից նկատելի են չորսը, որոնցից մնացել են միայն հիմքերը` 2-2,5 մետր բարձրությամբ: Աշտարակների հետքեր կան նաեւ քաղաքի արեւմտյան կողմում: Ավելի աննախանձելի է բուն քաղաքից պահպանված ավերակների վիճակը: Քաղաքի բռնած տարածության գրեթե կեսը, դարերի ընթացքում հերկման ենթարկվելով, վերածվել է միապաղաղ դաշտի, իսկ մյուս կեսը ծածկված է խիտ եւ անանցանելի անտառով:

Թադևոս Հակոբյան

«Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն»