2020 թ. հուլիսի 26-ին այցելեցինք Սոսիների պուրակ՝ զրուցելու հազար-երկու հազար տարեկան սոսիների հետ:

… Առհասարակ ծառապաշտությունը, որպես բնապաշտական-ոգեխոսական հավատալիք, կարեւոր տեղ է գրավել հին հայոց կրոնում:

Հավատացյալներն ունկնդրելով սոսիների սոսափյունը՝ պատգամախոս ոգիների «կամքով» արել են զանազան գուշակություններ:

Հին հույները սոսի ծառը նվիրաբերել են Ապոլլոնին, լատինացիք՝ Պահապան ոգուն, իսկ ծննդյան օրերին մերձավորները միմյանց նվիրել են սոսու ճյուղերից հյուսված պսակներ:

Սոսիների մի տեսակը՝ արեւելյան սոսին,  Հայաստանում համարվել է սրբազան ծառ եւ հայտնի է անհիշելի ժամանակներից:

Հայաստանում արեւելյան սոսիի «բնակավայրը» Բասուտա (Ծավ) գետի հովիտն է՝ 64 հա տարածքով:

Ծառուտի գրեթե նույն մակերեսով մեկ այլ   հատված մտնում է Ադրբեջանի Զանգելանի շրջանի տարածքների մեջ:

Տեսակետ կա, որ Ներքին Հանդի Սոսիների պուրակը նախկին Խորհրդային Միության՝ սոսու այդ տեսակի միակ բնական անտառն է եղել:

Հավիտենական սրբության, օրհնության եւ անմեղության խորհրդանիշ «Կենաց ծառի» պաշտամունքը տարածված է եղել Հայկական լեռնաշխարհի այլ վայրերում նույնպես՝ վաղ ժամանակներից սկսած:

Հայոց մեջ սոսիի պաշտամունքի գլխավոր տաճարատեղին եղել է Արմավիր մայրաքաղաքը:

Ըստ հայ ավանդական պատմության՝ Արա Գեղեցիկի թոռ Անուշավանը կրել է նաեւ Սոսի նվիրական անունը:

Սոսի անունով տաճարներ են եղել նաեւ հայոց Ուրարտուում (մ.թ.ա. 9-6-րդ դարեր):

Ծառապաշտությունը, որոշ ձեւափոխություններով, գոյատեւել է քրիստոնեության ժամանակաշրջանում եւս:

Ներսես Շնորհալին վկայում է, որ Սամոսատա քաղաքի հայ աղանդավորների՝ արեւորդիների մեջ 12-րդ դարում պահպանվում էր բարդի ծառի պաշտամունքը:

Ծառապաշտությունը տակավին դրսեւորվում է մեր օրերում. հավատացյալները «սրբազան» ծառը զարդարում են ժապավեններով, տիկնիկներով, այլ զոհանվերներով, աղոթում են նրա մոտ, զոհաբերում կենդանիներ, ծառի շուրջ պտտվելով՝ ապաքինում աղերսում…

Սրբազան սոսի ծառի յուրօրինակ ընկալում ուներ մեր ազգային մեծերից մեկը՝ Դանիել Վարուժանը. 

«Եղեգնյա գըրչով երգեցի փառքեր.

-Քեզի ընծա՜, իմ հայրենիք-

Սոսյաց անտառեն էի զայն կըտրեր…

-Քեզի ընծա, հին հայրենիք-

Եղեգնյա գըրչով երգեցի քուրմեր.

Ընդ եղեգան փող լո՛ւյս ելաներ…» 

Ըստ Անդրանիկ Աբելյանի՝ Սոսիների պուրակի հայաստանյան հատվածում ներկայումս հաշվվում է մոտ չորս հազար սոսի:

Դրանց մի մասն ունի  երկու հազարից ավելի տարիք:

Որոշ սոսիների փչակներում կարող են միանգամից տեղավորվել մեկ տասնյակից ավելի մարդիկ…

 Հ. Գ.

Ճանապարհին՝ Կապանից Ներքին Հանդ գնալիս, մենք նախեւառաջ հայտնվեցինք չքնաղական Մթնաձորի սկզբնամասում:

Մթնաձորը վաղուց աշխարհագրական վայր չէ սոսկ:

Մթնաձորում այդ օրը կանաչ պատարագ էր...

Մթնաձորը մեր ընկալումներում Ակսել Բակունցի «Մթնաձոր» պատմվածաշարի գեղարվեստական կուտակումների միջավայրն է: Եվ ըմբռնվում է որպես Կապանի տարածքի Ծավի հովիտ, որտեղ պահպանվել են մի քանի գյուղերի, նաեւ Մթնաձոր հինավուրց գյուղի ավերակները:

Մթնաձորը վաղուց հոգեւոր տարածություն է, որի հիման վրա Ակսել Բակունցը վրձնել է բնության անկրկնելի պատկերներ, մարդկային բացառիկ կերպարներ:

Մթնաձորը հետագայում ներշնչանքի աղբյուր է եղել ուրիշ ստեղծագործողների համար եւս:

Այնպես որ՝ մենք այնտեղ էինք, որտեղից տարվա բոլոր եղանակներին (եւ հատկապես գարնանը, ամռանն ու աշնանը) կարելի է քաղել եդեմական գույներ ու մեղեդիներ…

Մթնաձորյան ոգեւորությամբ էլ  մուտք գործեցինք Սոսիների պուրակ:

 Սամվել Ալեքսանյան