2025-ի դեկտեմբերի 2-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը կառավարության կայքում հրապարակեց Լեռնային Ղարաբաղի միջնորդությանն ու բանակցություններին վերաբերող 13 խումբ փաստաթղթեր: Սա իրագործեց մեկ ամիս առաջ տրված խոստումը՝ տարեվերջից առաջ հրապարակել «առանցքային» բանակցային փաստաթղթեր։ Սակայն ընտրությունը անսովոր էր. որոշ փաստաթղթեր առաջին անգամ հրապարակվեցին, իսկ մյուսները տասնամյակներ շարունակ արդեն հասանելի էին հանրությանը:

Հրապարակված փաստաթղթեր

Ժամանակագրական կարգով թվարկված հրապարակված փաստաթղթերը ներառում են՝

1. ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի չորս բանաձևեր (1993), հրապարակված՝ 1993-ից ի վեր։
2. ԵԱՀԿ Բուդապեշտի գագաթնաժողովի փաստաթղթեր (1994), հրապարակված՝ 1994-ից ի վեր։
3. ԵԱՀԿ Լիսաբոնի գագաթնաժողովի գործող նախագահի հայտարարությունը և Հայաստանի հերքումը (1996), հրապարակված՝ 1996-ից ի վեր։
4. ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի երկու առաջարկներ (1997 և 1998), հրապարակված՝ 1990-ականների վերջերից ի վեր։
5. 1999-ի համաձայնագրի նախագիծ (տարածքային փոխանակում), որը վերարտադրված էր 2008 թվականի թերթի հոդվածից և ոչ թե պաշտոնական արխիվներից։
6. ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի հիմնական սկզբունքներ (2007), մասամբ հրապարակված 2008-ից ի վեր։
7. ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի հիմնական սկզբունքների Կազանյան տարբերակ (2011), մասամբ հրապարակված 2016-ից ի վեր։
8. «Լավրովի պլաններ» (2014-2015), նախկինում չհրապարակված։
9. «Լավրովի պլաններ» (2016), նախկինում չհրապարակված։
10. Նախագահ Սերժ Սարգսյանի նամակը նախագահ Վլադիմիր Պուտինին (2016), նախկինում չհրապարակված։
11. ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի փաստաթղթից պարբերություններ (2018), նախկինում չհրապարակված։
12. Ազգային ժողովի նիստի արձանագրություն (17 ապրիլի 2018), հրապարակված 2018-ից ի վեր։
13. ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի առաջարկ (2019), նախկինում չհրապարակված։

Բացակայող փաստաթղթեր

Չնայած այս փաստաթղթերի հրապարակմանը, այդ գործընթացը մնաց մեծապես ընտրողական, և կարևոր փաստաթղթեր դուրս մնացին։ Նշանակալիորեն բացակայում են՝

1. 1999 թ. հոկտեմբերի համաձայնագրի բնօրինակ նախագիծը, որը վերարտադրվել էր «Հայկական Ժամանակ» թերթի 2008-ի հոդվածից, երբ Փաշինյանը թերթի գլխավոր խմբագիրն էր, այլ ոչ թե հրապարակվել էր պաշտոնական արխիվներից։ Ըստ ԱՄՆ պետքարտուղարության գաղտնազերծված փաստաթղթերի, 1999 թ. հոկտեմբերի 26-ին և 27-ին պետքարտուղարի տեղակալ Սթրոբ Թալբոթը գաղտնի փաստաթուղթ է հանձնել Բաքվի և Երևանի երկու նախագահներին ու նրանց թիմերին՝ քննարկման համար։^3
2. 2001 թ. ապրիլի Քի Վեսթի բանակցային փաստաթղթերը, որոնց վերաբերյալ կառավարությունը պնդում է, թե դրանք իր տրամադրության տակ չեն. պնդում, որը վստահելիության պակաս ունի՝ հաշվի առնելով այդ փաստաթղթերի կարևոր նշանակությունը։^4

Փաստաթղթերի հրապարակման պատճառները

Կառավարության հայտարարությունն առաջ է քաշում հետևյալ յոթ ոչ համոզիչ փաստարկները,^5 որոնք վարչապետի կողմից հաճախ են կրկնվել՝^6

• Բանակցությունների կիզակետ. Խոսակցությունները կենտրոնացած էին յոթ շրջաններն Ադրբեջանին վերադարձնելու և Ղարաբաղի կարգավիճակն Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության շրջանակում որոշելու վրա, այլ ոչ թե անկախության կամ Հայաստանին միացման։ Հայտարարությունն ապա հիմնավորում է իր եզրակացությունը 1996-ի ԵԱՀԿ Լիսաբոնի գագաթնաժողովով՝ անտեսելով նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի վետոն գագաթնաժողովի ընթացքում:
• Միջազգային ընկալում. Հայտարարությունն անտեսում է Ղարաբաղի ինքնորոշման մասին համաշխարհային տեսակետների զարգացումը Լիսաբոնի գագաթնաժողովից հետո՝ ներառելով անջատումն ու անկախությունը։ Այլապես դժվար է բացատրել ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի նախագահների կողմից 2008-2013 թթ. ընթացքում արված վեց հայտարարությունները, որոնք զորակցում էին Մինսկի խմբի համանախագահների առաջարկած «կամքի արտահայտմանը» կամ հանրաքվեին՝ Ղարաբաղի՝ Ադրբեջանից հնարավոր անջատման համար։
• Իրավական սկզբունքներ. Այն սխալ է մեկնաբանում տարածքային ամբողջականության և ինքնորոշման սկզբունքների հատումը միջազգային իրավունքում։ Երկու իրավունքները համակեցության մեջ են ՄԱԿ-ի և ԵԱՀԿ-ի բազմաթիվ փաստաթղթերում և պայմանական են. տարածքային ամբողջականությունը կախված է այն պահանջող կառավարության կողմից իր տարածքի ողջ բնակչությունը ներկայացնելուց, իսկ ինքնորոշումն անջատման միջոցով վերջին միջոցն է։^7 Ղարաբաղի պարագայում ինքնորոշման նվազագույն հեղինակազրկումը ցույց է տալիս միջազգային իրավունքի սահմանափակումները։ Հզոր դերակատարները կարող են ստեղծել գործնական փաստեր, որոնք գերազանցում են իրավական սկզբունքները՝ ստեղծելով ճեղքվածք կարգավորող սկզբունքների և դրանց գործնական կիրառման միջև՝ ռեալպոլիտիկի նկատառումների դիմաց։
• Հանրաքվեի շրջանակ. Այն սխալվում է պնդելով, թե որևէ հանրաքվե պետք է ներառեր ողջ Ադրբեջանը, մինչդեռ առաջարկները նշում էին Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության կողմից քվեարկություն։ Մինսկի խմբի 2019 թ. հունիսի առաջարկը հստակորեն նշում է «ժողովրդական քվեարկություն… Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության ազատ կամքի արտահայտմամբ»։
• Փաստաթղթերի շարունակականություն. Փաստարկվում է, թե նոր առաջարկներ չեն հայտնվել 2018-ից հետո, բայց սա մոլորեցնող պնդում է։ Կառավարությունը փաստարկում է, թե 2019-ի առաջարկը վերաբերում է «Հայաստանի Հանրապետության նախագահին և ոչ թե վարչապետին»։ Առնվազն սա սին փաստարկ է։ 2019-ի առաջարկը 2016-ի և 2019-ի ապրիլի «Լավրովի պլանի» կրկնությունն էր՝ որոշակի թարմացումներով։ Վարչապետ Փաշինյանի կողմից Մինսկի խմբի ժառանգության, ներառյալ Մադրիդյան սկզբունքների մերժումը մեծամտություն դրսևորեց՝ բարկացնելով միջնորդներին։
• Անվտանգության մտահոգություններ. Մեջբերվում է նախագահ Սարգսյանի նամակը Պուտինին՝ ընդգծելով անվտանգային վտանգներն ու բանակցային մարտահրավերները։ Կարելի է վիճել նախագահ Սարգսյանի հետ նամակում նրա կատարած պնդումների շուրջ, բայց առնվազն նա կառուցողական կերպով աշխատում էր Մինսկի խմբի համանախագահներից մեկի՝ Ռուսաստանի հետ՝ առաջարկելով անվտանգության մտահոգությունների լուծման միջոցներ և բանակցելով, այլ ոչ թե անտեսելով կամ բացարձակապես մերժելով առաջարկը, ինչպես Փաշինյանն արեց 2019-ին։
• Միջանկյալ կարգավիճակ. Պնդում է, թե միջանկյալ կարգավիճակի և հանրաքվեի քննարկումները քանդեցին Ղարաբաղի անկախությունը, ինչը աջակցություն չի գտնում առաջարկներում։ Մադրիդյան սկզբունքները և 2019-ի Մինսկի խմբի առաջարկն առաջարկում էին Լեռնային Ղարաբաղի համար միջանկյալ լայն կարգավիճակ՝ խարսխված ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի լիազորությամբ, ինչը զգալիորեն կկայունացներ նրա «դե ֆակտո» անկախությունը և այն կվերածեր միջազգային իրավունքի սուբյեկտի։

Քաղաքական շարժառիթներ և ազդեցություն

Այս ընտրովի բացահայտումները, երևում է, համընկել են ներքին քաղաքականության վրա ազդելու նպատակով՝ 2026 թ. հունիսի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ։ Ընդգծելով անցյալի բանակցային ձախողումները՝ կառավարությունը ձգտում է Լեռնային Ղարաբաղի կորստի պատասխանատվությունը բարդել նախորդ վարչակարգերի վրա։ Ավելին, կառավարությունը հավանաբար փորձում է ուշադրությունը շեղել Հայ առաքելական եկեղեցու ներքին լարվածությանը իր շարունակական և խիստ վիճահարույց միջամտությունից, որը Հայաստանի Սահմանադրության հստակ խախտում է։ Նաև կառավարությունը փորձում է շեղել ուշադրությունը երկրում մարդու իրավունքների վատթարացող պայմաններից, ներառյալ ընդդիմության տասնյակ առաջնորդների և կողմնակիցների ձերբակալությունները և նախնական կալանքի չարաշահումը։

Հրապարակված փաստաթղթերը հասարակական բուռն քննարկումներ և նշանակալի հակազդեցություն առաջացրին հայկական ընդդիմության մոտ, որը ներկայիս կառավարությանը մեղադրում է փաստաթղթերի ընտրովի հրապարակման մեջ՝ սեփական թեզերին աջակցելու համար։ Նաև ընդդիմությունը փաստարկում է, թե մինչև 2020 թվականն եղած առաջարկները անհամեմատ ավելի լավն էին, քան ներկայիս իրականությունը։

Կորսված առիթ

2019 թ. հունիսի ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի առաջարկը ներկայացնում էր խաղաղ լուծման հիմնական առիթ՝ առաջարկելով միջանկյալ կարգավիճակ և միջազգային երաշխիքներ Լեռնային Ղարաբաղի համար։ Հայաստանի կառավարության ձախողումը՝ արձագանքել այս առաջարկին, հանգեցրեց 2020 թ. ապրիլին դրանից հրաժարմանը, ինչը պատճառ դարձավ 2020 թ. սեպտեմբերյան պատերազմի համար։

Առաջարկի մանրամասները

2019 թ. հունիսի ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի առաջարկը նախատեսում էր հետևյալը՝

• Լեռնային Ղարաբաղի արագ ապառազմականացումը և ռազմական հարթակի փոխարեն միջազգային խաղաղապահ ուժերի տեղակայումը՝ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի որոշմամբ լիազորված: Այդ ուժերի լիազորության ժամկետը բավական երկար պետք է լիներ՝ մինչև Լեռնային Ղարաբաղի վերջնական կարգավիճակի որոշումը։
• Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ գտնվող յոթ շրջանները, բացառությամբ Քարվաճառի և Լաչինի, վերադարձվում էին Ադրբեջանին։ Քարվաճառն ու Լաչինը որոշ ժամանակ մնում են Հայաստանի վերահսկողության տակ՝ խաղաղապահ ուժերի տեղակայումից հետո։ «Մինչև դրանց դատարկվելու հստակեցումը», Հայաստանի վերահսկողությունն այս երկու շրջանների վրա պետք է շարունակվեր։
• Կողմերը «պարտավորվում են ուժ չկիրառել միմյանց դեմ», և շրջափակումները պետք է վերացվեին։ «Լեռնային Ղարաբաղը, մինչև իր վերջնական կարգավիճակի հարցի լուծումը, Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների աջակցությամբ պետք է ճանաչվի որպես իրավունքներ ունեցող շրջան՝ երաշխավորելու լիարժեք կենսագործունեության կազմակերպումը… Լեռնային Ղարաբաղի անվտանգությունը նաև պետք է երաշխավորվեր Ադրբեջանի պարտավորությամբ՝ շրջանի դեմ ուժ չկիրառելու վերաբերյալ, միջազգային խաղաղապահ ուժերի գործողությամբ, Հայաստանի կողմից՝ Լեռնային Ղարաբաղի հետ իր հատուկ հարաբերությունների շնորհիվ, ինչպես նաև ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների և ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կողմից՝ որպես մարմին, որը լիազորեց միջազգային խաղաղապահ ուժերի տեղակայումը»։ Այստեղ նշված չէր, որ փոփոխություն չի պահանջվում Լեռնային Ղարաբաղի ինքնապաշտպանության ուժերի ստատուս քվոյի մեջ։

Մինսկի խմբի երեք համանախագահող երկրների նախագծային հայտարարության մեջ (բոլորն էլ՝ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամներ) վերոհիշյալ առաջարկված պայմանները ավելի հստակ բացատրվեցին։ Միջանկյալ կարգավիճակի ընթացքում, մինչև վերջնական կարգավիճակի որոշումը, Լեռնային Ղարաբաղը պետք է վայելեր՝

«ժողովրդավարական կազմակերպվածք և օրենսդիր, գործադիր ու դատական իշխանությունների գործունեություն, Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության կողմից ընտրված տեղական ինքնակառավարում, հիմնական մարդկային իրավունքների և ազատությունների պահպանում, քաղաքական և տնտեսական մակարդակով ապրելու պայմաններ և անվտանգություն՝ իր սեփական ինքնապաշտպանական և իրավապահ ուժերի միջոցով. օտար պետություններից և միջազգային կազմակերպություններից օգնություն պետք է տրամադրվեր, պայմանով որ այն նպատակ ունենա խթանել մարդու իրավունքները, խաղաղ տնտեսական և ժողովրդավարական զարգացումը, մշակութային և առևտրային համագործակցությունը կամ հումանիտար նպատակները. ուղղակի ներդրումներ ապահովելու և միջազգային շուկաներ մուտք ունենալու հնարավորություն»։

Ավելին, երեք համանախագահող երկրները պետք է երաշխավորեին «Լեռնային Ղարաբաղի ներկայացուցիչների մասնակցությունը ԵԱՀԿ այն հանդիպումներին, որտեղ Լեռնային Ղարաբաղին վերաբերող նյութեր են քննարկվում, ինչպես նաև Լեռնային Ղարաբաղի արտաքին հարաբերությունների իրականացումը»։

Փաշինյանը չարժևորեց Լեռնային Ղարաբաղի ստատուս քվոյի կայունացման և Ադրբեջանից դե ֆակտո անկախության միջազգային ճանաչման ձեռքբերման նշանակությունը՝ ԵԱՀԿ մասնակից պետությունների (ներառյալ Ադրբեջանը) և, որ ավելի նշանակալի է, ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի հավանությամբ։ Կարգավորումը Լեռնային Ղարաբաղին կշնորհեր Կոսովոյի միջանկյալ վարչակարգին նման կարգավիճակ, որն իր ժամանակին դուռ բացեց վերջինիս անկախության միջազգային ճանաչման համար։

2019 թ. Մինսկի խմբի առաջարկը «կօրինականացներ» Լեռնային Ղարաբաղի գոյության ստատուս քվոն միջազգային հանրության աչքերում, և չճանաչված դե ֆակտո հանրապետությունը կօժտվեր անկախության բոլոր հատկանիշներով (բացի ՄԱԿ-ի անդամությունից)՝ ճանաչված միջազգային փաստաթղթում, որը վայելում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի հավանությունը, թեկուզ մինչև վերջնական կարգավիճակի հետագա որոշումը որևէ անորոշ ապագա ժամկետում: Առնվազն Հայաստանը կարող էր ընդունել առաջարկը որպես հիմք հետագա քննարկումների համար, ինչը Լեռնային Ղարաբաղը դե յուրե մասնակից կդարձներ հաջորդող բանակցություններին։

2019-ի առաջարկը նման էր Մինսկի խմբի 1997 թ. սեպտեմբերի առաջարկին, որն Ադրբեջանն ընդունել էր, իսկ այն ժամանակվա նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հորդորում էր ընդունել այն։ Սակայն այն ժամանակվա վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանը և նախարարներ Սերժ Սարգսյանն ու Վազգեն Սարգսյանը մերժեցին՝ հարկադրելով նախագահին հրաժարական տալ։ Լեռնային Ղարաբաղը նույնպես մերժեց այս առաջարկը։ 1997-ին առաջարկված ստատուս քվոյի կայունացումը նույնպես նման էր Կոսովոյի միջանկյալ կարգավիճակին: Սա պատմական կորսված առիթ էր 1997-ին, հատկապես հաշվի առնելով Ադրբեջանի այն ժամանակվա հազվադեպ համաձայնությունը:

2019 թ. Մինսկի խմբի առաջարկի մերժումը հավասարապես, եթե ոչ ավելի, պատմական կորսված առիթ էր։ Վարչապետ Փաշինյանն ամիսներ շարունակ չարձագանքեց 2019-ի Մինսկի խմբի առաջարկին, բայց նրա վարքագիծն ու խոսույթը մերժում էին հուշում։ Առաջարկի նրա մերժումը 2020 թ. ապրիլին առնվազն անպատասխանատու էր, հատկապես հաշվի առնելով, որ Ադրբեջանը չէր մերժել առաջարկը։^8

Հաշվի առնելով, որ Ադրբեջանի նախապատրաստությունները բանակցված համաձայնության այլընտրանքի համար (ուժի կիրառում) որոշակիորեն թեքել էին ուժերի հավասարակշռությունն իր օգտին, Հայաստանը պետք է ավելի զգուշավոր լիներ։ Նա չպետք է օտարեր Մինսկի խմբի երեք համանախագահող երկրներին (բոլորն էլ՝ ՄԱԿ-ի ԱԽ մշտական անդամներ) և ընդհանրապես միջազգային հանրությանը։ Փոխարենը, ոչնչացնելով հայկական կողմի համար մեծապես բարենպաստ կարգավորումը և մերժելով Մինսկի խմբի ողջ ժառանգությունը, Հայաստանը, ըստ էության, վիրավորեց միջազգային հանրությանը և ավելի մեկուսացրեց իրեն կարևոր պահին։ Ամենազարմանալին այն է, որ «Հայաստանի կառավարությունը խուսափեց բովանդակային բանակցություններից (2019-ին Մինսկի խմբի կողմից առաջարկված փաթեթի շուրջ)՝ Ադրբեջանին տալով առիթ օրինականացնելու իր հարձակումը։ Սա է հիմնական տարբերությունը ներկայիս կառավարության և բոլոր նախորդների միջև»։^9

Ի վերջո, 2019 թ. Մինսկի խմբի առաջարկի մերժումը Լեռնային Ղարաբաղի աղետի միակ պատճառը չէր։ Երեք տասնամյակների վրա տարածված բանակցային գործընթացի բազմաթիվ ձախողումներ նպաստեցին դրան, ներառյալ երկու կողմերի առավելապաշտական մոտեցումը, համաձայնության համար հանրային պատրաստվածության պակասը, հայկական կողմի իր բանակցային դիրքի գերագնահատումը, Ադրբեջանի համակարգված ամրապնդումը պատերազմ վարելու իր կարողության հարցում, 2018-ից հետո Հայաստանի անպատասխանատու խոսույթն ու գործողությունները, ինչպես նաև Մինսկի խմբի միջնորդության կառուցվածքային թուլություններն ու հակադիր շահերը։

Եզրակացություն

Այս քննությունը բացահայտում է, թե ինչպես սխալ հաշվարկները, առավելապաշտական պահանջները, առանցքային շահակիցների բացառումը, համաձայնության համար հանրային պատրաստվածության պակասը և անարդյունավետ միջնորդական տեխնիկաները համատեղ հանգեցրին Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության էթնիկ զտմանը 2023-ին։ Ի վերջո, կարելի էր խուսափել Լեռնային Ղարաբաղի աղետալի ելքից։ Դեպքը ծառայեց որպես հաշտեցման լուրջ դաս՝ ցույց տալով աղետալի մարդկային հետևանքները, երբ միջնորդները չեն կարողանում հավասարակշռել տարածքային ամբողջականության սկզբունքը խոցելի բնակչության համար անվտանգության վստահելի երաշխիքների (ինքնորոշման սկզբունքի) հետ:

civilnet.am