Այն բանից հետո, երբ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց Արցախը բանակցային սեղան վերադարձնելու Հայաստանի օրակարգի մասին, փորձագիտական ու քաղաքական շրջանակները սկսեցին քննարկել դրա հնարավորությունը բանակցային պատմության տրամաբանության շրջանակներում:

Tert.am-ը որոշել է անդրադառնալ բանակցային պատմությանն ու ներկայացնել այն ուշագրավ իրադարձություններն ու հայտարարությունները, որոնք տեղի են ունեցել ու հնչել են ավելի քան 25 տարիների ընթացքում:

Արցախյան հիմնախնդրի ներկա փուլի մեկնարկն ընդունված է համարել 1988թ.-ը, երբ ի պատասխան ԼՂԻՄ բնակչության ինքնորոշման պահանջի և խաղաղ ցույցերի՝ Ադրբեջանի տարածքում, մասնավորապես` Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում սկսվեցին կոտորածներ հայերի նկատմամբ:

1991թ. դեկտեմբերի 10-ին ԼՂԻՄ-ի բնակչությունն անցկացրեց հանրաքվե, որի արդյունքներով ամրագրեց՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունն անկախ պետություն է:

Մինչ օրս տարվում են բանակցություններ հակամարտության կարգավորման շուրջ, որոնք ունեցել են տարբեր փուլեր, տարբեր ակտիվություններ:

Ղարաբաղա-ադրբեջանական հակամարտության բանակցային գործընթացի պատմությունը (1991-2019թթ.)

     Ելցինի ու Նազարբաևի Ժելեզնովոդսկի կոմյունիկեն ու մարած նախաձեռնությունը

Ղարաբաղա-ադրբեջանական շփման գծում ռազմական գործողությունները դադարեցնելու և խաղաղ բնակչության շրջանում զոհերը կասեցնելու պայմաններ ստեղծելու համար փորձ էր արվում երկխոսություն ստեղծել կողմերի միջև: Այդ գործընթացին մասնակցում էին ու մինչև հիմա էլ մասնակցում են միջնորդ երկրներ:

Առաջին փորձերից մեկը 1991թ.-ին ձեռնարկեցին Ռուսաստանի նախագահ Բորիս Ելցինը և Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը դեռևս դեյուրե գոյություն ունեցող ԽՍՀՄ-ի շրջանակներում։

1991թ.-ի սեպտեմբերին Ռուսաստանի և Ղազախստանի նախագահների գլխավորած միջնորդական առաքելությունն այցելեց Ստեփանակերտ, Երևան և Բաքու։ Այցի արդյունքներով սեպտեմբերի 23-ին Ժելեզնովոդսկում ստորագրվեց կոմյունիկե, որով պետք է պայմաններ ստեղծվեին բանակցային գործընթաց սկսելու համար։ Կոմյունիկեն նախևառաջ բարի մտադրությունների հռչակագիր էր՝ առանց դրանց իրագործման որևէ մեխանիզմի, ուստի նախագահների այցից հետո տարվող բանակցություններն ընդհատվում էին ռազմական գործողություններով և շուտով մտան փակուղի:

Հենց այս ժամանակներից էլ առանցքային էր բանակցություններում Լեռնային Ղարաբաղի ներկայացուցիչների մասնակցության ու կարգավիճակի հարցը, որի շուրջ կողմերը հակասական դիրքորոշում ունեին: Ադրբեջանական կողմը դեմ էր Ղարաբաղի մասնակցությանը՝ թե՛ որպես առանձին պատվիրակություն, թե՛ որպես Հայաստանի պատվիրակության մաս և թե՛ որպես աշխատանքային խմբի անդամ: Ի դեպ, վերջին տարբերակն առաջարկել էր պաշտոնական Մոսկվան:

Շատ շուտով՝ ԽՍՀՄ գոյության իրավաբանական դադարեցումից հետո Ելցին-Նազարբաև նախաձեռնությունը մարեց։ Կողմերն այդպես էլ համաձայնության չեկան Ժելեզնովոդսկի կոմյունիկեի դրույթների իրականացման կարգի շուրջ:

           Իրանի դերը՝ բանակցային գործընթացում. կյանքի չկոչված հռչակագիր

Առաջին փուլում Ռուսաստանի խաղաղարար նախաձեռնություններն իրականացվում էին «Ժելեզնովոդսկի գործընթացի» շրջանակներում՝ Ղազախստանի հետ համատեղ: Նրանից հետո, երբ «Ժելեզնովոդսկի գործընթացն» աստիճանաբար սպառեց իրեն, ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման ուղղությամբ աշխատանքների ակտիվացման նպատակով 1992 թ. մայիսի 5-ին Ռուսաստանում ստեղծվեց միջնորդական առաքելություն, որը գլխավորեց ՌԴ ԱԳՆ հատուկ հանձնարարություններով դեսպան Վլադիմիր Կազիմիրովը:

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո հարևան Իրանը ևս առաջին երկրներից էր, որը պատրաստ էր միջնորդական ջանքեր գործադրել՝ ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման տարբերակներ որոնելու համար:

1992 թ. փետրվարին Իրանի արտաքին գործերի նախարար Ալի Աքբար Վելայաթին հակամարտության կարգավորման հարցով բանակցություններ նախաձեռնեց Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների միջև: Նա հայկական ու ադրբեջանական պատվիրակություններին հրավիրեց Թեհրան՝ հետագա խորհրդակցություններն անցկացնելու համար: Հայաստանի նախագահի խորհրդական Վահան Փափազյանի մասնակցությամբ անցկացվեցին մի շարք հանդիպումներ, որոնց արդյունքում մշակվեց 14 կետից բաղկացած հայտարարության նախագիծ: Նախագիծն այդպես էլ վերջնականապես չընդունվեց, որովհետև կողմերը համաձայնության չեկան Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակին առնչվող կետի շուրջ:

Պաշտոնական Թեհրանը ձեռնարկեց ևս մի քանի միջնորդական փորձ, բայց ապարդյուն: Իրանի ջանքերով 1992 թ. մայիսի 7-ին Թեհրանում տեղի ունեցավ Հայաստանի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի և Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնակատար Յակուբ Մամեդովի հանդիպումը, որի արդյունքում ստորագրվեց համատեղ հռչակագիր, որը սակայն կյանքի չկոցվեց, ինչից հետո Իրանը դադարեցրեց միջնորդական գործունեությունը:

Ամբողջական նյութը՝ այստեղ: