Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը հոկտեմբերի 26-ին հայտարարել է, թե հայ հասարակությունը պետք է ներողություն խնդրի ադրբեջանցիներից, որոնք, նրա ձևակերպմամբ, երեսուն տարի չեն կարողացել վերադառնալ իրենց «հարազատ բնօրրանները»։

Այս հայտարարության մեջ արտահայտված է Ադրբեջանի իշխանությունների քաղաքական մտածողության ամբողջ էությունը․ սեփական պահանջները ներկայացնել որպես համամարդկային արդարություն, իսկ սեփական պետության գործողությունների հետևանքները շրջանցել, լռության մատնել կամ վերագրել ուրիշներին։

Հիքմեթ Հաջիևը խոսում է ներողությունից։ Իսկ Արցախի հայաթափման մասին ի՞նչ է ասում։ Հայկական պատմամշակութային ժառանգության ոչնչացման մասին ի՞նչ է ասում։ Հայերի նկատմամբ ատելության` պետականորեն խրախուսվող դրսևորումների, հայ ռազմագերիների ու պահվող անձանց իրավունքների, տեղահանված արցախցիների՝ իրենց հայրենիք վերադառնալու հնարավորությունների մասին ի՞նչ է ասում։

Նրա խոսքում կա միայն մեկ պահանջ՝ հայերը պետք է ներողություն խնդրեն։

Ուրեմն հարկ է պատասխանել ոչ թե դիվանագիտական շրջանցումներով, այլ ուղիղ, առանց վախվորածության և առանց պատմական հիշողությունը մեղմելու։

Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի իշխանությունը չի կարող հայ ժողովրդից ներողություն պահանջել՝ չպատասխանելով Արցախի հայաթափման, հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման և հայերի դեմ իրագործված գործողությունների համար պատասխանատվության հարցերին։

ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՅԱԹԱՓՈՒՄԸ ՉԻ ՄՈՌԱՑՎԻ ԲԱՔՎԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ

2022 թ․ դեկտեմբերի 12-ից Լաչինի միջանցքի շրջափակումը ծանր հումանիտար վիճակ ստեղծեց Արցախում։ Մարդիկ զրկվեցին կենսական ապրանքների կայուն մատակարարումից, ընտանիքներ բաժանվեցին, խաթարվեց բուժօգնության և ազատ տեղաշարժի հնարավորությունը։

2023 թ․ սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը ռազմական ագրեսիա սկսեց Արցախի դեմ։ Դրանից հետո Արցախից Հայաստան բռնի տեղահանվեց ավելի քան 100 հազար հայ։ Հայաստանի կառավարության՝ նույն տարվա հոկտեմբերի 3-ի տվյալներով՝ Հայաստան էր տեղափոխվել 100 625 մարդ։

Արցախը հայաթափվեց․․․ Մարդիկ հեռացան իրենց տներից, գյուղերից ու քաղաքներից, թողեցին իրենց նախնիների գերեզմանները, եկեղեցիները, ընտանեկան հիշողությունները և իրենց ամբողջ կյանքի արդյունքը։ Նրանցից շատերը չգիտեին՝ երբևէ կկարողանա՞ն վերադառնալ։

Այս իրողությունը միայն մարդասիրական աղետ չէ։ Այն առաջ է բերում նաև միջազգային իրավունքի հիմնարար հարցեր՝ բնակչության հարկադիր տեղահանման, էթնիկ խմբի անվտանգության, հնարավոր միջազգային հանցագործությունների և պատասխանատվության վերաբերյալ։

Իսկ Լեմկինի ցեղասպանության կանխարգելման ինստիտուտն Արցախի հայերի դեմ Ադրբեջանի գործողությունները դիտարկել է ցեղասպանության կանխարգելման և ցեղասպանական գործողությունների համատեքստում։ 2023 թ․ սեպտեմբերի 20-ին ինստիտուտը հրապարակային ահազանգով դիմել է միջազգային հանրությանը՝ հայտարարելով, որ Արցախի հայերը ենթարկվում են ցեղասպանական հարձակման։ 2024 թ․ սեպտեմբերի 19-ի հայտարարության մեջ ինստիտուտը տեղի ունեցածն անվանել է Արցախի ցեղասպանություն։

Սա միջազգային քրեական դատարանի վերջնական դատավճիռ չէ։ Բայց դա ցեղասպանության կանխարգելմամբ զբաղվող մասնագիտական ինստիտուտի հրապարակային գնահատականն է, որը միջազգային հանրությունը պարտավոր է լրջորեն քննարկել, ոչ թե անտեսել։

Եվ ահա այս իրողություններից հետո Ադրբեջանի նախագահի օգնականը հայերից ներողություն է պահանջում։

Պարոն Հաջիև, դուք կարո՞ղ եք պատասխանել մի պարզ հարցի՝ ինչպե՞ս եք պատկերացնում արդարությունը, երբ ձեր երկրի նախկին բնակավայրեր ադրբեջանցիների վերադարձի հարցը բարձրացնում եք միջազգային հարթակներում, բայց Արցախի հայերի վերադարձի, անվտանգության և իրավունքների հարցերին համարժեք պատասխան չեք տալիս։

Արդյո՞ք հայերը պիտի ներողություն խնդրեն այն բանի համար, որ չեն ցանկանում մոռանալ իրենց հայրենիքի հայաթափումը։

Արդյո՞ք հայ ժողովուրդը պիտի ընդունի այն մեղավորությունը, որը Բաքուն փորձում է պարտադրել իրեն՝ սեփական պետության պատասխանատվությունը շրջանցելու համար։ Ո՛չ։

ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԱԶԱՏԵԼՈՒ ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹ ՉԷ

1948 թ․ դեկտեմբերի 9-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան ընդունեց «Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և դրա համար պատժի մասին» կոնվենցիան։

Կոնվենցիայի երկրորդ հոդվածով ցեղասպանություն են համարվում թվարկված գործողությունները, երբ դրանք կատարվում են ազգային, էթնիկական, ռասայական կամ կրոնական խմբին ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն ոչնչացնելու հատուկ դիտավորությամբ։ Դրանց թվում են խմբի անդամների սպանությունը, նրանց ֆիզիկական կամ հոգեկան ծանր վնաս պատճառելը և այնպիսի կենսապայմանների միտումնավոր ստեղծումը, որոնք հաշվարկված են խմբի ֆիզիկական ոչնչացմանը հանգեցնելու համար։ Կոնվենցիայի չորրորդ հոդվածը հստակ սահմանում է, որ ցեղասպանություն կատարած անձինք ենթակա են պատժի՝ անկախ այն հանգամանքից, թե նրանք սահմանադրորեն պատասխանատու ղեկավարներ են, պետական պաշտոնյաներ, թե մասնավոր անձինք։

Այս դրույթը պետք է հիշեցնել հատկապես նրանց, ովքեր կարծում են, թե պետական իշխանության գագաթին գտնվելը կարող է մարդուն վեր դասել միջազգային իրավունքի պահանջներից։

Ո՛չ մի նախագահ, ո՛չ մի պետական պաշտոնյա և ո՛չ մի քաղաքական ղեկավար իրավունք չունի իրեն անձեռնմխելի համարելու հնարավոր միջազգային հանցագործությունների քննությունից։

Արցախի հայերի դեմ իրականացված գործողությունների իրավական գնահատականը պահանջում է լիարժեք քննություն՝ փաստերի, դիտավորության, որոշումների ընդունման շղթայի և կոնկրետ անձանց պատասխանատվության պարզաբանմամբ։ Բայց այդ քննության անհրաժեշտությունը ոչ մի կերպ չի արդարացնում լռությունը կամ անգործությունը։ Ավելին՝ եթե կան բավարար հիմքեր ենթադրելու, որ կատարվել են ցեղասպանություն կամ մարդկության դեմ հանցագործություններ՝ միջազգային հանրության պարտականությունն է ապահովել անկախ քննություն, ապացույցների պահպանում և մեղավորների պատասխանատվության ենթարկում՝ իրավասու դատարանների միջոցով։

Ալիևը չպետք է լինի միջազգային իրավունքի քննարկումից դուրս գտնվող անձ։ Նրա և Ադրբեջանի այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաների հնարավոր անհատական պատասխանատվությունը պետք է քննվի իրավասու մարմինների կողմից՝ ներկայացված ապացույցների և օրենքի հիման վրա։

Հայ ժողովուրդը չի կարող բավարարվել նրանով, որ աշխարհը հերթական անգամ ցավակցություն կհայտնի, մտահոգություն կարտահայտի, ապա կանցնի հաջորդ քաղաքական իրադարձությանը։

Եթե միջազգային իրավունքը գոյություն ունի, ապա այն պետք է գործի նաև այն ժամանակ, երբ մեղադրանքները վերաբերում են պետության ղեկավարին։

108 ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՐԲԱՎԱՅՐ ՈՒ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈՒՆ․ ՈՉՆՉԱՑՎԱԾ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏՔԵՐԸ

Ադրբեջանի իշխանությունները սիրում են խոսել պատմական հայրենիքի, մշակույթի և ժառանգության մասին։ Սակայն նրանցից պահանջվող հարցը շատ ավելի պարզ է՝ ի՞նչ է պատահել այն հայկական մշակութային ժառանգությանը, որը տասնամյակների ընթացքում վերացվել է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում։

Կովկասի մշակութային ժառանգության դիտարկման ծրագիրը՝ Caucasus Heritage Watch-ը, արբանյակային պատկերների և պատմական նյութերի հիման վրա ուսումնասիրել է Նախիջևանի հայկական ժառանգության ճակատագիրը։ Հետազոտողների փաստագրած տվյալներով՝ 1997–2011 թվականներին ուսումնասիրված 110 հայկական վանքերից, եկեղեցիներից ու գերեզմանատներից 108-ն ամբողջությամբ ոչնչացվել է։

Սա մեկ հուշարձանի ճակատագիր չէ։ Սա հայկական պատմական ներկայության նյութական վկայությունների զանգվածային կորուստ է։

Եկեղեցիներն ու վանքերը միայն քարե շինություններ չեն։ Դրանք արձանագրություններ են, ճարտարապետություն, հոգևոր կյանք, պատմական հիշողություն։ Գերեզմանատները միայն հողակտորներ չեն․ դրանք սերունդների շարունակականության վկայություններն են։

Երբ ոչնչացվում են այդ վկայությունները, ոչնչացվում է նաև պատմությունը տեսնելու, ուսումնասիրելու և փոխանցելու հնարավորությունը։

Եվ այստեղ միջազգային իրավունքը ևս խոսել է։

2021 թ․ դեկտեմբերի 7-ին ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին կոնվենցիայի կիրառման գործով ժամանակավոր միջոցներ սահմանեց։ Դատարանը պարտավորեցրեց Ադրբեջանին՝ ձեռնարկել անհրաժեշտ միջոցներ՝ կանխելու և պատժելու հայկական մշակութային ժառանգության նկատմամբ վանդալիզմն ու պղծումը՝ ներառյալ եկեղեցիների, պաշտամունքի վայրերի, հուշարձանների, գերեզմանատների և այլ արժեքների նկատմամբ գործողությունները։

Այսպիսով՝ հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանության հարցը միայն հայերի բարձրացրած քաղաքական պահանջը չէ։ Այն դարձել է միջազգային դատական վարույթի առարկա, և դատարանն այդ առնչությամբ պարտադիր ժամանակավոր միջոցներ է սահմանել։

Այդ դեպքում ի՞նչ իրավունքով է Բաքուն հայերից ներողություն պահանջում՝ միաժամանակ շրջանցելով հայկական պատմական ներկայության ոչնչացման փաստերը։

Ինչպե՞ս կարելի է խոսել «հարազատ բնօրրանների» մասին՝ չճանաչելով այն ժողովրդի պատմական ներկայությունը, որի եկեղեցիները, վանքերը և գերեզմանատները վերացվել են։

Պատմական հետքը ոչնչացնելը և հետո այդ պատմության մասին լռություն պահանջելն արդարության ճանապարհ չէ։

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ՝ ՈՉ ԹԵ ՎՉԵԺ, ԱՅԼ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆ

Աշխարհի հայերին պետք է հիշեցնել մի բան, որը երբեք չպետք է մոռացվի․ Արցախի հայաթափման, հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման և հայերի դեմ հնարավոր միջազգային հանցագործությունների հարցը չի կարող փակվել միայն քաղաքական հայտարարություններով։

Իլհամ Ալիևի և այլ պատասխանատու պաշտոնյաների հնարավոր անհատական քրեական պատասխանատվության հարցը պետք է դառնա միջազգային իրավական քննության առարկա։

Այստեղ խոսքը վրեժի մասին չէ։ Խոսքը միջազգային իրավունքի կիրառման մասին է։

Ցեղասպանության կոնվենցիան նախատեսում է ցեղասպանության համար պատասխանատվություն, իսկ մարդկության դեմ հանցագործությունների հարցը ենթակա է քննության՝ համապատասխան միջազգային և ազգային իրավական հիմքերի առկայության դեպքում։ Սակայն որևէ անձի քրեական մեղավորությունը կարող է հաստատել միայն իրավասու դատարանը՝ արդար դատաքննության արդյունքում։

Անհրաժեշտ է, որ միջազգային հանրությունը չբավարարվի մտահոգությունների հերթական հայտարարությամբ, այլ աջակցի փաստերի անկախ հավաքագրմանը, վկաների պաշտպանությանն ու ապացույցների պահպանմանը, իրավական մեխանիզմների կիրառմանը և պատասխանատու անձանց նկատմամբ օրենքով նախատեսված ընթացակարգերի իրականացմանը։

Եթե հավաքված ապացույցները բավարար հիմք տան մեղադրանքների համար, ապա Ալիևի և մյուս հնարավոր պատասխանատուների նկատմամբ պետք է հարուցվեն կամ շարունակվեն համապատասխան իրավական գործընթացները՝ իրավասու մարմինների հնարավորությունների և իրավազորության սահմաններում։

Ալիևի պաշտոնը չպետք է դառնա պատնեշ՝ հնարավոր միջազգային հանցագործությունների քննության ճանապարհին։

Աշխարհի հայերը պետք է այս հարցը բարձրացնեն միջազգային բոլոր հարթակներում՝ ոչ թե որպես ատելության կոչ, այլ որպես արդարության պահանջ։ Դիմեն միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպություններին, ցեղասպանության կանխարգելման մասնագետներին, խորհրդարաններին, կառավարություններին և իրավական կառույցներին՝ պահանջելով, որ Արցախի հայերի դեմ կատարված գործողությունները ստանան պատշաճ իրավական գնահատական։

Ալիևի՝ միջազգային քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցը պետք է դրվի օրակարգում։ Իսկ եթե իրավասու դատարանը հաստատի նրա մեղավորությունը ցեղասպանության կամ մարդկության դեմ հանցագործությունների մեջ, նա պետք է դատապարտվի օրենքով սահմանված կարգով։

Սա հայ ժողովրդի վրեժը չէ։ Սա այն նվազագույն պահանջն է, որը պետք է ունենա ցանկացած ժողովուրդ, եթե չի ցանկանում, որ իր դեմ կատարված ծանր հանցագործությունները մնան անպատիժ։

ՀԱՋԻԵՎԻՆ՝ Ի ՊԱՏԱՍԽԱՆ

Պարոն Հաջիև, դուք հայ հասարակությունից ներողություն եք պահանջում։

Բայց հայ ժողովուրդը չի կարող ընդունել այն քաղաքական խաղի կանոնները, որոնցով մեղադրողը փորձում է մոռացության մատնել իր սեփական պետության գործողությունները։

Դուք խոսում եք ադրբեջանցիների՝ նախկին բնակավայրեր վերադառնալու մասին։ Իսկ ո՞վ է պատասխանելու Արցախի հայերի վերադարձի իրավունքի, նրանց անվտանգության և սեփականության իրավունքների հարցերին։

Դուք խոսում եք պատմական հայրենիքից։ Իսկ ո՞վ է պատասխանելու Նախիջևանում ոչնչացված հայկական եկեղեցիների, վանքերի ու գերեզմանատների համար։

Դուք խոսում եք խաղաղությունից։ Իսկ ո՞վ է պատասխանելու հայերի դեմ ատելության խրախուսման, հայ ռազմագերիների ու պահվող անձանց իրավունքների, Արցախի հայաթափման և այդ գործողությունների հնարավոր քրեական պատասխանատվության համար։

Դուք հայերից ներողություն եք պահանջում։ Բայց ձեր հայտարարության մեջ չկա այն նվազագույնը, առանց որի խաղաղության մասին խոսքն արժեզրկվում է՝ սեփական պետության գործողությունների համար պատասխանատվություն ստանձնելու պատրաստակամությունը։

Հայ ժողովուրդը պարտավոր չէ ներողություն խնդրել իր պատմական հիշողության համար։ Պարտավոր չէ հրաժարվել Արցախի հայաթափումը ցեղասպանություն անվանելու իրավունքից, երբ այդ գնահատականը ներկայացվել է ցեղասպանության կանխարգելմամբ զբաղվող մասնագիտական ինստիտուտի կողմից։ Պարտավոր չէ լռել հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման մասին, երբ դրա վերաբերյալ կան փաստագրված հետազոտություններ և միջազգային դատարանի պարտադիր միջոցներ։

Մենք չենք ասում, թե պատմության մեջ հայերի անունից երբեք անարդարություն չի կատարվել։ Բայց մենք մերժում ենք մի ամբողջ ժողովրդի համընդհանուր մեղավորության պարտադրումը՝ որպես քաղաքական պահանջ։

Անհատական պատասխանատվությունը պետք է հաստատվի փաստերով։ Պետական պատասխանատվությունը պետք է քննվի միջազգային իրավունքի շրջանակում։ Իսկ ցեղասպանության և մարդկության դեմ հանցագործությունների վերաբերյալ հիմնավոր կասկածները չպետք է վերածվեն դիվանագիտական մոռացության։

ԱՇԽԱՐՀԻ ՀԱՅԵՐԻՆ՝ ՀԻՇԵ՛Ք, ՊԱՀԱՆՋԵ՛Ք, ՄԻ՛ ԼՌԵՔ

Աշխարհի հայեր, Արցախի կորուստը չպետք է ավարտվի միայն մեր հիշողության մեջ մնալով։

Մեր ժողովրդի դեմ կատարվածի մասին խոսելը բավարար չէ, եթե այդ խոսքը չի վերածվում փաստերի պահպանման, իրավական աշխատանքի, միջազգային հանրությանը ներկայացվող հիմնավոր պահանջների և արդարության հետևողական որոնման։

Արցախի հայերի վերադարձի իրավունքը, նրանց անվտանգությունը, հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը, գերիների ու անհետ կորածների ճակատագրերի պարզաբանումը և հնարավոր միջազգային հանցագործությունների համար պատասխանատվության հարցը պետք է մնան մեր օրակարգում։

Պետք է պահանջենք անկախ քննություն, ապացույցների պահպանում և իրավասու դատարանների միջոցով պատասխանատու անձանց պատասխանատվության ենթարկում։

Պետք է հիշեցնենք աշխարհին, որ միջազգային իրավունքը չի կարող գործել միայն այն դեպքում, երբ հանցագործության մեջ կասկածվող անձը չունի պետական իշխանություն։ Այն պետք է գործի նաև այն դեպքում, երբ հարցը վերաբերում է պետության ղեկավարին։

Եվ պետք է մերժենք այն փորձերը, որոնցով հայ ժողովրդին փորձում են ներկայացնել որպես միակ մեղավոր՝ միաժամանակ շրջանցելով Արցախի հայաթափման ու հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման փաստերը։

Ալիևի իշխանությունը կարող է միջազգային հարթակներում խոսել խաղաղությունից, մշակույթից և վերադարձից։ Բայց այդ խոսքերը չեն վերացնում իր գործողությունների վերաբերյալ հարցերը։

Հաջիևը կարող է հայերից ներողություն պահանջել։ Բայց նրա պահանջը չի դառնում պատմական ճշմարտություն միայն այն պատճառով, որ հնչեցվել է Ադրբեջանի նախագահի անունից։

Ալիևի և նրա իշխանության ներկայացուցիչների հնարավոր պատասխանատվության հարցը պետք է քննվի միջազգային իրավունքի ամբողջ խստությամբ։ Իսկ եթե իրավասու դատարանը հաստատի նրանց մեղավորությունը ցեղասպանության կամ մարդկության դեմ հանցագործությունների համար, նրանք պետք է պատասխան տան օրենքի առաջ՝ անկախ իրենց պաշտոնից, իշխանությունից կամ քաղաքական հովանավորներից։

Հայ ժողովուրդը չի պահանջում արտոնություն։ Նա պահանջում է արդարություն։ Եվ արդարությունը չի կարող սկսվել նրանից, որ զոհված, տեղահանված և հայրենիքից զրկված ժողովուրդը ներողություն խնդրի։ Արդարությունը սկսվում է ճշմարտությունը ճանաչելուց, հանցագործությունները քննելուց և մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելուց։

Արցախը հայաթափվեց։ Հայկական պատմական ժառանգությունը ոչնչացվեց։ Հարյուր հազարավոր հայեր զրկվեցին իրենց հայրենիքում ապրելու հնարավորությունից։

Այս իրողությունները չեն ջնջվի․․․ Եվ Ալիևի իշխանությունը չի կարող դրանց մասին հարցերին հավերժ խուսափել պատասխանելուց։

Պատմությունը չի արդարացնում անպատժելիությունը։ Իսկ խաղաղությունը չի կարող կառուցվել զոհի լռության և մեղավորի անպատասխանատվության վրա։

Վաչե Մկրտչյան