Հարյուր տարի առաջ՝ 1921 թվականի մարտի 16-ին, Մոսկվայում կնքվեց համաշխարհային պատմության մեջ նմանօրինակը չունեցող մի պայմանագիր, որով Խորհրդային Ռուսաստանը և Թուրքիան Հայաստանի միջազգայնորեն ճանաչված տարածքների հաշվին կառուցեցին իրենց «բարեկամությունն ու եղբայրությունը»: Արդյունքում՝ Կարսի մարզը, Սուրմալուի գավառը նվիրվեցին Թուրքիային, իսկ Նախիջևանը՝ Ադրբեջանին: Միջազգային իրավունքի հետ ոչ մի աղերս չունեցող պայմանագիրն իր հետևանքներով եղել եւ մնում է սպառնալիք  տարածաշրջանում՝ անկայունության ու խաղաղ գոյակցության համար:

Եթե հավատանք միջազգային իրավունքին, ապա պայմանագիրը միջազգային հանցագործության դրսևորում է: Նախ՝ կնքվել է այդ ժամանակ միջազգայնորեն չճանաչված երկու պետության միջև: Երկրորդ՝ պայմանագրի առարկա հանդիսացող տարածքները չէին պատկանում պայմանագրի կողմերից ոչ մեկին: Փաստորեն՝ առանց Հայաստանի մասնակցության բաժանեցին նրա տարածքները: Հիմա էլ Թուրքիայի պառլամենտում քաղաքակրթության հետ ոչ մի աղերս չունեցող այդ պայմանագրի հարյուրամյակն են նշում, որտեղ ելութ կունենա նաև Ռուսաստանի ներկայացուցիչը: Դե եկ ու հավատա միջազգային իրավունքին:

Ուժն է ծնում իրավունք... Որքան էլ կոծկեն, շղարշեն, միևնույնն է՝ այդ սկզբունքի մեջ է խտանում միջազգային իրավունքի փիլիսոփայությունը:

Նույնը կրկնվեց ու կրկնվում է հարյուր տարի հետո: Գերտերությունների շահն ու հետաքրքրությունը բացարձակ գերակա է  միջազգային իրավունքի յուրաքանչյուր սկզբունքի նկատմամբ: ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղարը մի քանի օր առաջ ամերիկյան համալսարաններից մեկում տեղի ունեցած միջոցառմանը շեշտեց, թե Թուրքիան զգալի առաջընթաց է գրանցել ահաբեկչության դեմ պայքարի ընթացքում: Պատկերացնու՞մ եք: Արցախի դեմ ահաբեկչական խմբավորումներ կիրառող Թուրքիան որակվում է որպես ահաբեկչության դեմ պայքարում զգալի առաջընթաց արձանագրած երկիր: Դե եկ, վարդապետ, ու մի խենթանա...

Որևէ մեկը դատապարտե՞ց Ադրբեջանի ագրեսիան, որն ուղեկցվեց խաղաղ բնակչության նկատմամբ բազմաթիվ հանցագործություններով: Ավելին՝ Ալիևը հայտարարում է, թե գործընկեր երկրներին հրավիրում է օգտվել Ադրբեջանի պատմական տարածք հանդիսացող Զանգեզուրի միջանքից, իսկ եթե Հայաստանը հրաժարվի միջանցքի տրամադրումից, մենք նրան կստիպենք:

Թվում է, թե զառանցանք է: Բայց սա նրանց մեջ  համոզմունք է, հեռուն գնացող նպատակ...

1921 թվականի մարտի 16-ի պայմանագիրը հենց այս ամենի նախերգանքն էր: Այն ժամանակ պանթյուրքիզմի մոլագարությանը որոշակի դադար տվեցին և սպասեցին պատմական նպաստավոր պահի...

Սթափվել է պետք: Հապաղումը նշանակում է կորցնել մեր հայրենիքի վերջին կտորը: Միավորվել է պետք...

Գրիշա Հարությունյան

Գորիսի պետական համալսարանի դասախոս