Մարտի 8-ը մեծ հայագետ, ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանի ծննդյան օրն է։ Նրա միայն լեզվաբանական ժառանգությունը զարմանք կարող է հարուցել։ Կյանքի վերջին տարիներին համարյա չէր տեսնում, բայց շարունակում էր գիտական գործունեությունը։ Նրա յուրաքանչյուր աշխատություն, գիտական հետազոտություն լինելուց զատ, նաև յուրահատուկ տեղեկություն է` տվյալ առարկային վերաբերող բոլոր հարցերի պարզաբանումների ամբողջությամբ։

Յուրաքանչյուր ազգ կփափագեր իր կազմում ունենալ նման գիտնական։

Ծնվել է Կոստանդնուպոլսում, աշակերտել արևմտահայ լավագույն գործիչներին` Հակոբ Պարոնյան, Եղիա Տեմիրճիպաշյան Գարեգին Սրվանձտյան և ուրիշներ։ Սովորել է նախ` ծննդավայրի Կենտրոնական վարժարանում, ապա մեկնել Փարիզ` բարձրագույն կրթություն ստանալու Սորբոնի համալսարանում։ Այստեղ աշակերտել է հնդեվրոպաբան Անտուան Մեյեյին։

1898 թվականին մեկնել է Ստրասբուրգ՝ մեկ կիսամյակ ունկնդրել է նշանավոր հայտնի հայագետ Հայնրիխ Հյուբշմանի դասախոսությունները։ Ստանալով մասնագիտական բարձրագույն կրթություն՝ եկել է Հարավային Կովկաս, նվիրվել է ուսուցչությանն ու գիտական աշխատանքներին։

1923 թվականը շրջադարձային է Աճառյանի կենսագրության մեջ։ Թբիլիսից հրավիրվել է Երևան` դասախոսելու պետական համալսարանում։ Ուշագրավ է նրա դասավանդած առարկաների ցանկը` հայերեն (գրաբար), ֆրանսերեն, թուրքերեն, պարսկերեն, արաբերեն, լեզվաբանության ներածություն, համեմատական քերականություն, արևելյան լեզուների պատմություն և Արևելքի պատմություն, հայ բարբառագիտություն և հայոց լեզվի պատմություն։ Սրանցից մի քանիսի համար կազմել է հատուկ ձեռնարկներ։

Նրա հրատարակած 《Հայերենի արմատական բառարանի》մասին մեծն հայագետ Անտուան Մեյեն ասել է, 《Ոչ մի երկիր, ոչ մի ժամանակ, ոչ մի լեզու նման կատարյալ աշխատություն չի ունեցել 》։

Աճառյանի կենսագրության մեջ, ցավոք, կան մռայլ էջեր։ Ստալինյան բռնաճնշումները չեն շրջանցել մեծ հայագետին։ 1937թ խորհրդային իշխանությունը Երևանում նրան անհիմն ձերբակալել է, մեղադրանք առաջադրել, պատկերացնու՞մ եք, 《հակահեղափոխական, հակախորհրդային, ազգայնամոլական գործունեություն》ծավալելու համար։ Երկու տարի անցկացրել է աքսորավայրում, 1939թ արդարացվել և վերադարձել Հայաստան։

Իր կյանքի վերջին տարիներին Աճառյանը նվիրվել է 《Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի》մեծածավալ աշխատության ստեղծմանը` կազմված 12 հատորից, որտեղ քննարկվում են հայոց լեզվի քերականությունը և պատմական զարգացումը` 562 լեզուների համեմատությամբ։

Խոնարհվենք մեծ գիտնականի վաստակի առջև, ով մենակ մի գիտահետազոտական ինստիտուտի աշխատանք է կատարել։ Այսօր լեզվաբանը դառնում է 150 տարեկան։ Բայց նրա փառքը չի խամրում։ Դեռ ավելին՝ հպարտության առարկա կարող է լինել սերունդների համար։

Մեկուկեսդարյա հոբելյանդ շնորհավոր, մեծ հայ։

Վահրամ Օրբելյան