Լրացավ Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան 155֊ամյակը, փետրվարի 19-ը նրա ծննդյան օրն է։

Անշուշտ, համացանցում կանդրադառնան մեծ լոռեցու պոեզիային։

Թումանյանը գրական ուղին սկսեց որպես քնարերգու, և նրա գրական ժառանգությունը հիմնականում չափածո է՝ բանաստեղծություններ, պոեմներ, լեգենդներ ու բալլադներ, քառյակներ, թարգմանություններ ռուս և համաշխարհային քնարերգությունից։ Սակայն նրա թողած գրական մի ստվար մասն են կազմում արձակ գործերը՝ պատմվածքները, հեքիաթները, հրապարակախոսական հոդվածները։

Ծավալով մեծ չեն այս վերջինները, բայց միայն վերնագրերն ամեն ինչ ասում են՝ «Տաղանդ և բթամտություն» (1898), «Անկեղծ չենք» (1907), «Թյուրիմացություն մութի մեջ» (1909), «Հայ ոգին» (1910), «Դառնացած ժողովուրդ» (1910), «Հայաստանը պետք է խոսի» (1917) և այլն։

Դրանցում արտահայտված որոշ մտքեր կարծես մեր ժամանակների համար են ասված։ Ահավասիկ՝ «Անկեղծ չենք» հոդվածում, որ մեկ դարից ավելի վաղեմություն ունի, գրում է. «Երբեք այսքան մեծ չի եղել անկեղծության կարիքն ու կարոտը, ինչպես այսօր, և երբեք այսքան ահռելի չափերով չի հայտնվել կեղծիքը, ինչպես այսօր»։

Բանաստեղծը նկատում է, որ դերասանությունը գեղեցիկ է բեմի վրա, որ խաղում են, բայց նա գարշելի է կյանքի մեջ, որում ապրում են։ Եվ ցավով արձանագրում է, որ իր ապրած կյանքն ավելի նման է թատերական բեմի, որ թեև այնքան էլ մեծ չէ, բայց բազում դերասաններ ունի։

Վերլուծելով իր ապրած իրականությունը՝ «Դառնացած ժողովուրդ» հոդվածում ճշմարիտ եզրահանգում է անում. «Ուրիշ ճանապարհ չկա, ներսից է լինելու հաստատ փրկությունը, որովհետև ներսից ենք փչացած»։

Խոսքեր, որ ասես, ասված են մեր օրերի և ընդհանրապես բոլոր ժամանակների համար։

Շատ այժմեական մի միտք էլ 1918 թվականին «Հայաստանի անկախության մասին» հոդվածում է արծարծել՝ նշելով, որ անկախությունը լավ բան է, և ավելորդ է այդ մասին խոսելը։ Բայց նաև «Եթե անկախությունը թոկ է դառնալու հայությունը խեղդելու համար, չենք ուզում։ Եթե անկախ Հայաստանը դառնալու է մի փոքրիկ վանդակ՝ ամեն կողմից դռները փակած, և միակ դուռն էլ, որ բաց է, բաց է տաճիկ ասկյարի համար, չենք ուզում...»։

Մի՞թե այս վիճակը չի ստեղծվել այսօր, նրա գրածից մեկ դար և ավելի հետո։

Բայց, այնուամենայնիվ, Թումանյանը բոլոր դռները փակված չի համարել: Նա մի հաստատ համոզմունք ուներ, ասում է՝ «Չմոռանանք, որ հայ ժողովուրդը ինչ բարձր բան կատարել է՝ միշտ կատարել է՝ չնայելով նեղ ժամանակներին... Եվ սրա մեջ է մեր ցեղի մեծությունն ու մեր կյանքի դրաման» («Հայկազյան ընկերություն», 1917):

Այնպես որ՝ կարդալով Թումանյանին, չանտեսենք նրա արձակը, մանավանդ նրա հրապարակախոսական հոդվածները, որտեղ  նույնպես փայլատակել են նրա մտքի ուժն ու տաղանդը:

Գոնե մեր այս դժվարին և հեղհեղուկ ժամանակներում փոքր-ինչ անսանք Ամենայն հայոց բանաստեղծի խորհուրդներին և դասեր քաղենք նրա պատգամներից:

Վահրամ Օրբելյան